Fabrika Söküm Süreci: Keşiften Alan Teslimine Adım Adım

Fabrika söküm süreci yedi aşamada ilerler: keşif ve envanter, iş ve güvenlik planı, enerji izolasyonu, tehlikeli maddelerin ele alınması, söküm ve ayrıştırma, tartım ve sevkiyat, alan teslimi ve belgelendirme. Her aşama bir öncekinin çıktısına dayanır; en kritik iki konu iş güvenliği ve malzemenin türlerine göre ayrılmasıdır.

Söküm ve yıkım aynı şey değil

Başlamadan önce bir ayrımı netleştirelim. Söküm, yapının içindeki ve üzerindeki makine, hat, tesisat, platform ve çelik yapı gibi bileşenlerin kontrollü olarak demonte edilmesidir; bina yerinde kalabilir. Yıkım ise binanın taşıyıcı sisteminin de ortadan kaldırılmasıdır ve Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik uyarınca ilgili idareden (belediye veya il özel idaresi) yıkım ruhsatı alınmasını gerektirir. Pek çok projede söküm, yıkımdan önceki ilk aşamadır. Yıkım kapsamını fabrika yıkımı sayfasında anlattık.

1. Keşif ve envanter

Her şey sahayı görmekle başlar. Keşifte şu sorulara yanıt aranır:

• Hangi makineler, hatlar ve ekipmanlar var? Çalışır durumdalar mı?
• Çelik konstrüksiyon, platform, raf ve kren sistemlerinin boyutu nedir?
• Elektrik, basınçlı hava, buhar, gaz ve proses hatları nerelerden geçiyor?
• Tesiste yağ, kimyasal, soğutucu akışkan veya asbest şüphesi var mı?
• Araç girişi, yükleme alanları ve vinç kurulumu için zemin uygun mu?

Keşfin sonunda bir malzeme envanteri çıkarılır. Bu envanter, hangi kalemlerin ikinci el, hangilerinin hurda olarak değerlendirileceğini belirlemenin temelidir. Çalışır durumdaki makinelerin ikinci el olarak satılması çoğu zaman hurda değerinin üzerinde bir getiri sağlar; bu kararın sökümden önce verilmesi gerekir, çünkü ikinci el makine daha dikkatli bir demontaj ister.

2. İş ve güvenlik planı

Söküm; yüksekte çalışma, sıcak kesim ve ağır kaldırma gibi yüksek riskli işleri bir arada içerir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverenin risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlü olduğunu açıkça düzenler. Yazılı iş planı şu başlıkları kapsar:

• Söküm sırası ve aşamaları
• Kullanılacak ekipman: vinç, platform, forklift, kesim takımları
• Kişisel koruyucu donanım gereksinimleri
• Sıcak çalışma izinleri ve yangın önlemleri
• Çalışma alanının sınırlandırılması ve işaretlenmesi
• Acil durum prosedürleri

Tesisin bir bölümü çalışmaya devam ediyorsa aktif alanlarla söküm alanı arasında net bir fiziksel ayrım yapılır.

3. Enerji izolasyonu

Sökümün en kritik ön koşulu, tüm enerji kaynaklarının devre dışı bırakılmasıdır. Elektrik panoları kilitlenip etiketlenir, basınçlı hatlar boşaltılır, gaz hatları yetkili kişilerce kapatılır. Hidrolik sistemler, yaylı mekanizmalar ve askıdaki yükler gibi depolanmış enerji kaynakları da kontrol edilir.

Enerji izolasyonu teyit edilmeden hiçbir söküm işine başlanmaz; bu adım sürecin en önemli güvenlik bariyeridir.

4. Tehlikeli maddelerin ele alınması

Makinelerdeki hidrolik ve dişli yağları, soğutma sistemlerindeki akışkanlar, kimyasal tank kalıntıları, aküler ve olası asbest içeren yalıtımlar söküm öncesinde ele alınmalıdır.

• Asbest: Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, yıkım veya bakım işlerine başlamadan önce asbest içerebilecek malzemelerin tespit edilmesini ve sökümün asbest söküm uzmanı gözetiminde, sertifikalı çalışanlarca yapılmasını öngörür. Eski oluklu çatı levhaları ve boru yalıtımları en sık şüpheli kalemlerdir.
• Tehlikeli atıklar: Atık Yönetimi Yönetmeliği, atıkların izin veya çevre lisansı olan tesislere gönderilmesini düzenler. Tehlikeli atıkların karayoluyla taşınması lisanslı araçlarla yapılır ve Mobil Atık Takip Sistemi (MoTAT) üzerinden elektronik takip formuyla izlenir.

Bu adım hem çalışanların güvenliği hem de çevre için zorunludur ve metal sökümünden önce tamamlanmalıdır.

5. Söküm ve ayrıştırma

Söküm genellikle içeriden dışarıya ve yukarıdan aşağıya doğru ilerler:

1. Taşınabilir ekipman ve küçük makineler çıkarılır.
2. Büyük makineler bağlantılarından ayrılır, gerekiyorsa parçalara ayrılarak taşınır.
3. Kablo tavaları, tesisat ve borular sökülür.
4. Platformlar, raf sistemleri ve kren yolları demonte edilir.
5. Gerekiyorsa çatı ve cephe elemanları, ardından çelik taşıyıcı sistem sökülür.

Her aşamada çıkan malzemeler türlerine göre ayrılır: bakır kablolar, alüminyum profiller, paslanmaz ekipmanlar, motorlar ve demir-çelik ayrı alanlarda toplanır. Sahada ayrıştırma, hem malzemenin kendi sınıfından hesaplanmasını hem de lojistiğin sadeleşmesini sağlar.

Söküm projesinde tipik malzemeler

Malzeme sınıflarının ayrıntısı için demir hurdası sınıfları, çelik hurdası ve kablo hurdası türleri sayfalarına bakabilirsiniz.

6. Tartım ve sevkiyat

Ayrıştırılan malzemeler kantar tartımıyla kayıt altına alınır. Kantar fişinde brüt, dara ve net ağırlık yer alır. Her sevkiyat sevk irsaliyesi veya e-irsaliye ile yapılır, satışlar faturalandırılır. Tartım kayıtlarının proje boyunca düzenli tutulması, sonunda şeffaf bir özet çıkarmayı sağlar.

7. Alan teslimi ve belgelendirme

Söküm tamamlandığında alan temizlenir ve tesis sahibine teslim edilir. Teslim dosyası tipik olarak şunları içerir: tartım kayıtları, sevk belgeleri, faturalar, tehlikeli atıkların yönlendirildiği lisanslı tesislere ait belgeler ve alan teslim tutanağı. Bu dosya işletmenin atık yönetimi kayıtları için de önemlidir.

Süre neye bağlıdır?

Bir söküm projesinin süresi tesisin büyüklüğüne, makine yoğunluğuna, çelik yapının boyutuna, erişim koşullarına, tehlikeli madde temizliğinin kapsamına ve tesisin kısmen çalışmaya devam edip etmediğine bağlıdır. Bu yüzden süre, keşif sonrasında hazırlanan iş planında birlikte belirlenir.

Tesis sahibinin önceden hazırlayabilecekleri

• Güncel yerleşim planı ve makine listesi
• Elektrik ve proses hatlarının şemaları
• Tesiste kullanılan kimyasalların listesi ve güvenlik bilgi formları
• Hangi ekipmanın taşınacağı, satılacağı veya hurda olacağına dair karar
• Varsa önceki asbest tespit raporları

Bu hazırlıklar keşif ziyaretinin daha verimli geçmesini ve iş planının hızla netleşmesini sağlar.

İkinci el mi, hurda mı?

Söküm projelerinin ekonomik sonucunu en çok bu karar belirler. Genel kriterler şunlardır:

• Çalışır durum ve yaş: Bakımlı ve piyasada yedek parçası bulunan makineler ikinci el olarak değerlendirilebilir.
• Sökülebilirlik: Makine zarar görmeden sökülüp taşınabiliyorsa ikinci el seçeneği anlamlıdır; kaynaklı veya zemine gömülü sistemlerde hurda daha gerçekçidir.
• Talep: Bazı makine tiplerinin ikinci el pazarı geniştir, bazılarınınki yok denecek kadar azdır.
• Zaman: İkinci el satış alıcı bulmak için zaman ister; alanın hızla boşaltılması gerekiyorsa hurda değerlendirmesi öne çıkar.

Bu kararın keşif aşamasında verilmesi, söküm yönteminin buna göre planlanmasını sağlar.

Fiyatlandırma modelleri

Söküm projelerinde fiyatlandırma genellikle üç modelden biriyle yapılır:

1. Mahsup modeli: Sökümden çıkan hurdanın bedeli söküm hizmet bedelinden düşülür. Hurda değeri yüksekse işveren ek ödeme yapmadan, hatta fark alarak işi tamamlayabilir.
2. Ayrı bedel modeli: Söküm hizmeti için ayrı bir bedel, hurda için ayrı bir alım fiyatı belirlenir. Hurda miktarının belirsiz olduğu işlerde şeffaflık sağlar.
3. Karma model: Belirli kalemler (ör. ikinci el makineler) ayrı fiyatlanırken geri kalanı mahsup edilir.

Hangi modelin uygun olduğu; hurdanın türü ve miktarı, söküm zorluğu, tehlikeli madde temizliği ve takvim gibi etkenlere göre projeye özel belirlenir.

Sık yapılan planlama hataları

• İkinci el kararını geciktirmek: Söküm başladıktan sonra makineyi ikinci el olarak satmaya karar vermek, demontaj yöntemini değiştirmeyi gerektirir.
• Tehlikeli maddeleri sona bırakmak: Yağ, kimyasal ve asbest metal sökümünden önce ele alınmalıdır.
• Ayrıştırma alanı ayırmamak: Sahada türlere göre toplama alanı belirlenmezse malzemeler karışır ve değer kaybı yaşanır.
• Tartım kaydını sona bırakmak: Her sevkiyatın kantar fişinin anında kayda alınması, proje sonunda tutarlı bir özet sağlar.

Komşu tesisler ve çevre

Organize sanayi bölgelerinde söküm yapılan tesisin hemen yanında başka işletmeler çalışmaya devam eder. Ağır araç trafiği, vinç kurulumu, gürültü ve toz komşu tesisleri etkileyebilir. Yükleme saatlerini OSB yönetiminin kurallarına ve komşu işletmelerin sevkiyat saatlerine göre planlamak, yol kullanımını önceden bildirmek ve kesim işlerinde toz ile kıvılcım önlemlerini almak, sürecin sorunsuz ilerlemesini sağlar. Bu koordinasyonu bölgelere göre Tuzla, Başakşehir ve Kocaeli sayfalarında anlattık.

Söküm sonrası bina ne olacak?

Söküm tamamlandığında bina genellikle üç yoldan birine girer: yeni bir kiracıya veya üretime hazırlanır, satılır ya da yıkılır. Bina yıkılacaksa sökümün, yıkım öncesi geri kazanılabilir malzemelerin ayrıştırılması aşaması olarak planlanması iki işin arasında zaman kaybını önler. Bina kullanılmaya devam edecekse zemin ankrajlarının kesilmesi, açılan deliklerin kapatılması ve elektrik panolarının güvenli hale getirilmesi gibi teslim şartları işe başlamadan önce yazılı olarak belirlenmelidir.

İyi bir sökümü belirleyen iki şey

İyi planlanmış bir fabrika sökümü güvenlik, değer ve zaman arasında doğru dengeyi kurar. Keşif ve envanterle başlayıp belgeli alan teslimiyle biten bu süreçte iş güvenliği ve ayrıştırma her aşamada önceliklidir. Hizmet kapsamımızı fabrika sökümü hizmeti sayfasında, çatı ve panel işlerini çelik çatı sökümü sayfasında bulabilirsiniz.

Kaynaklar

• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
• Atık Yönetimi Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr)
• Atıkların Karayolunda Taşınmasına İlişkin Tebliğ
• Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete)
• ÇSGB İSGÜM, asbest bilgilendirme sayfası