Çelik Çatı ve Sandviç Panel Sökümü: İş Güvenliği ve Ayrıştırma

Çelik çatı ve sandviç panel sökümünde iş, yukarıdan aşağıya ve dıştan içe ilerler: önce çatı kaplaması ve paneller, sonra aşıklar, ardından makaslar ve en son kolonlar sökülür. Bu işlerin tamamı yüksekte çalışmadır; mevzuat toplu korumaya öncelik verir, kırılgan yüzeylerde ayrıca önlem ister ve eski çatılarda işe başlamadan önce asbest tespitini zorunlu kılar. Sökülen malzeme panel, sac, alüminyum ve konstrüksiyon çeliği olarak ayrılır.

Bir fabrikanın tüm söküm aşamalarını fabrika söküm süreci yazısında anlattık. Bu yazı yalnızca çatı ve cephe kabuğuna odaklanıyor.

Yüksekte çalışma: mevzuat ne istiyor?

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, düşme sonucu yaralanma ihtimali bulunan her seviye farkındaki çalışmayı yüksekte çalışma olarak kabul eder. Çatı sökümü için öne çıkan hükümler şunlardır:

• Yerde yapılabilecek iş yerde yapılır: Yüksekte yapılması zorunlu olmayan işler mümkünse yere indirilerek yapılır. Sökümde bu, büyük elemanları yukarıda parçalamak yerine vinçle bütün halde indirip yerde kesmek anlamına gelir.
• Toplu koruma önceliklidir: Korkuluk, bariyer, güvenlik ağı ve çalışma platformu gibi toplu önlemler kişisel korumadan önce gelir.
• Kişisel koruma tamamlayıcıdır: Toplu önlem yeterli değilse veya geçici olarak kaldırılması gerekiyorsa tam vücut kemeri, bağlantı noktaları ve yaşam hatlarıyla birlikte kullanılır.
• Ehil kişi gözetimi: Yüksekte yapılan işler, işverenin görevlendirdiği ehil bir kişinin gözetim ve kontrolünde yürütülür.
• Çatılar ve kırılgan yüzeyler: Çatı ve eğik yüzeylerde kenar koruma, çatı merdiveni, güvenlik ağı, platform veya yaşam hattı gibi toplu tedbirler alınır; kırılgan malzemeli yüzeylerde dalgınlıkla basma ve düşmeyi önleyecek tüm önlemler alınır.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği de yüksekte geçici işlerde çalışmanın uygun hava koşullarında sürdürülmesini öngörür. Rüzgârlı havada panel indirmek, panelin yelken gibi davranması nedeniyle özellikle risklidir. Tüm bunların temeli, 6331 sayılı Kanun uyarınca işverenin yaptığı veya yaptırdığı risk değerlendirmesidir.

Kırılgan yüzey: çatıda en sık kaza nedeni

Çatı sökümünde en tehlikeli yüzeyler gözle her zaman ayırt edilemez:

• Işık geçirgen polikarbonat veya fiberglas aydınlatma bantları
• Korozyonla incelmiş eski trapez saclar
• Asbestli çimento esaslı oluklu levhalar
• Altında aşık bulunmayan panel ek yerleri

Bu yüzeylerin üzerine basılmaz. Çalışma, aşık hizasında kurulan yürüme platformlarından veya sepetli platformlardan yapılır; aydınlatma bantları ağ veya kapakla kapatılır.

Asbest: önce tespit, sonra söküm

Eski sanayi yapılarında sandviç panel yerine veya altında asbestli oluklu levhalar bulunabilir. Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik bu konuda net bir sıra öngörür:

1. Tespit: İşveren, yıkım veya bakım işine başlamadan önce yapıda asbest içerebilecek malzemeleri ve yerlerini belirler.
2. Söküm ekibi: Asbest söküm işleri, asbest söküm uzmanının nezaretinde, eğitimini tamamlamış asbest söküm çalışanlarınca yapılır.
3. Bildirim ve iş planı: Çalışmalara başlamadan önce iş planıyla birlikte, işyerinin bağlı olduğu Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne bildirim yapılır.
4. Kapanış: İş bitiminde maruziyet riskinin kalmadığını gösteren ölçüm raporu ilgili il müdürlüğüne sunulur.

Metal çatı ve panel sökümünü, asbest çalışması tamamlandıktan sonra planlıyoruz. Asbestli levhalar hurda değildir; tehlikeli atık olarak lisanslı firmalarca yönetilir.

Söküm sırası

Her çatı farklıdır, ancak genel sıra şöyledir:

1. Çatı üzerindeki ekipmanlar (havalandırma, klima dış üniteleri, güneş paneli) indirilir.
2. Yağmur olukları, dereler ve iniş boruları sökülür.
3. Mahya, kenar ve köşe dönüş sacları alınır.
4. Paneller veya trapez saclar, vida bağlantıları açılarak tek tek indirilir.
5. Aşıklar ve stabilite bağlantıları sökülür.
6. Makaslar vinçle askıya alındıktan sonra bağlantılarından ayrılır.
7. Kolonlar ve kren yolları en son sökülür; ankraj bağlantıları açıldıktan sonra kolon vinçle askıdayken indirilir ve beton kaide ayrıca ele alınır.

Taşıyıcı elemanlarda sıra bozulursa yapının stabilitesi bozulabilir; bu yüzden sökümün stabilite açısından planlanması gerekir.

Paneli zarar görmeden indirmek

Sandviç panelin ikinci el değeri, büyük ölçüde indirme sırasındaki özene bağlıdır. Panel bir kez kırılır, ezilir veya kaplaması çizilirse yeniden kullanım şansı azalır. Dikkat edilen noktalar şunlardır:

• Vida sökümü: Vidalar kesilerek değil sökülerek alınır; sac yırtılmaz.
• Bindirme yerleri: Panellerin bindirme kenarları kaldırılırken bükülmemesi için sökme sırası bindirme yönüne göre belirlenir.
• Kaldırma: Uzun paneller tek noktadan değil, uygun kaldırma aparatıyla birden fazla noktadan taşınır.
• İstif: İndirilen paneller düz bir zemine, aralarına takoz konarak, aynı boy ve kalınlıktakiler bir arada istiflenir.
• Hava: Rüzgârda panel indirilmez; panelin geniş yüzeyi hem çalışanı hem vinç yükünü riske atar.

Hasarlı paneller ise ayrıştırmaya gider: çelik yüzeyler dolgudan ayrılır, sac hurda olarak tartılır, dolgu ayrıca yönetilir.

Vinç ve kaldırma planı

Makas ve kolon sökümü, vinçle askıya alma olmadan yapılmaz. Kaldırma planında yükün ağırlığı ve ağırlık merkezi, vincin kurulacağı zemin, bom erişimi, sapan ve bağlantı ekipmanı ile çevredeki enerji hatları değerlendirilir. Kaldırma sırasında yük altında bulunulmaz; işaretçi ile vinç operatörü arasında net bir iletişim kurulur. Büyük elemanların havada kesilmesi yerine askıya alınıp yere indirilerek yerde parçalanması, hem düşme hem de sıcak çalışma riskini azaltır.

Ayrıştırma: hangi parça nereye?

Sandviç panelin ikinci el olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği, sökümün dikkatine bağlıdır: vida delikleri dışında hasarsız, ezilmemiş ve kaplaması sağlam paneller yeniden kullanılabilir. Panel türleri ve ikinci el koşullarını sandviç panel sökümü sayfasında anlattık.

Konstrüksiyon çeliği ağırlık olarak en büyük kalemdir. Demir sınıfları için demir hurdası türleri, alüminyum oluk ve doğramalar için hurda alüminyum fiyatları sayfasına bakabilirsiniz. Her sınıfı ayrı tartıyor ve kantar fişinde ayrı satır olarak gösteriyoruz.

Çatı sökümünde sıcak kesim

Çelik konstrüksiyon sökümünde oksijen veya plazma kesim sık kullanılır. Çatı ve cephede ise sıcak kesim ayrı bir risktir: köpük dolgulu paneller, eski yalıtım malzemeleri, oluklarda biriken yaprak ve toz kolayca tutuşabilir. Bu yüzden sıcak kesimden önce kesim noktasının çevresindeki panel ve yanıcı malzeme uzaklaştırılır, kesim sırasında ve sonrasında yangın gözcüsü bulundurulur, mümkün olan her yerde kesim yerde yapılır. Panel bağlantılarında sıcak kesim yerine vida sökümü tercih edilir; bu hem yangın riskini azaltır hem de paneli ikinci el için korur.

İşveren olarak hazırlayabilecekleriniz

• Yapının statik projesi veya en azından çatı planı
• Varsa önceki asbest tespit raporları
• Çatı üzerindeki ekipmanların listesi ve enerji bağlantılarının kesilmesi
• Vinç kurulumu için zemin ve erişim bilgisi
• Binanın altında üretim veya depolama sürecekse çalışma saatleri

Söküm hizmetinin kapsamını çelik çatı sökümü sayfasında bulabilirsiniz. Çatıdan çıkan hurdanın söküm bedelinden düşülmesi isteniyorsa hesaplama yöntemini hurda karşılığı söküm yazısında anlattık.

Çatının birkaç fotoğrafını, yaklaşık alanını ve panel türünü gönderin; söküm planını ve değerlendirmeyi aynı iş günü içinde konuşalım: teklif al.

Kaynaklar

• Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (Resmî Gazete, 5 Ekim 2013)
• Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (mevzuat.gov.tr)
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr)
• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (mevzuat.gov.tr)