Hurda Klima ve Soğutma Ekipmanı: Gaz Geri Kazanımı ve Ayrıştırma

Hurda klima ve soğutma ekipmanında ilk adım, cihazın içindeki soğutucu gazın belgeli personel tarafından geri kazanılmasıdır. Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmelik, bu gazların atmosfere salınmasını ve gaz geri kazanılmadan ekipmanın bertarafını yasaklar. Gaz alındıktan sonra kompresör, bakır borulu ve alüminyum kanatlı petekler, sac gövde ve elektronik kartlar ayrı sınıflar olarak değerlendirilir.

Hangi ekipmanlar bu kapsamda?

İşletmelerden çıkan soğutma ve iklimlendirme hurdası genellikle şu gruplardan oluşur:

• Split ve kaset tipi klimaların iç ve dış üniteleri
• VRF sistemleri, dış üniteler ve bakır tesisat boruları
• Rooftop ve paket tip klimalar
• Chiller grupları, soğutma kuleleri ve kondenserler
• Soğuk oda ve endüstriyel soğutucu üniteleri
• Ticari buzdolabı, teşhir dolabı ve su soğutucuları

Bu ekipmanların ortak noktası, içlerinde florlu sera gazı veya başka bir soğutucu akışkan bulunmasıdır. Büyük sistemlerde gaz miktarı onlarca kilogramı bulabilir.

Mevzuat: Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmelik

Türkiye’de bu konu Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmelik ile düzenlenir (Resmî Gazete, 15.10.2024, sayı 32693). Yönetmelik, 2022 tarihli önceki düzenlemenin yerini almıştır. Hurda ekipmanla ilgili öne çıkan hükümler:

• Salım ve bertaraf yasağı (madde 6): Florlu sera gazlarının atmosfere salımı yasaktır. Ürün veya ekipman içindeki gaz geri kazanılmadan ekipman bertaraf edilemez.
• Atık yönetimi (madde 6): Devreden çıkarılan ekipmanın atık yönetimi Atık Yönetimi Yönetmeliğine uygun yapılır. Tekrar kullanıma uygun olmayan atık hidroflorokarbonlar lisanslı ıslah tesislerine gönderilir.
• Geri kazanımı kimler yapar (madde 16): Sabit soğutma ve iklimlendirme ekipmanından gaz geri kazanımı yapan gerçek kişinin bu faaliyete yönelik Mesleki Yeterlilik Belgesi bulunması gerekir.
• Servis firmaları (madde 17): Üçüncü kişiler için kurulum, bakım veya devreden çıkarma yapan tüzel kişilerin TSE tarafından verilen Hizmet Yeterlilik Belgesine sahip olması gerekir.

Kısacası, klimanın borusunu kesip gazı havaya bırakmak yasaktır ve gazı alma işi belgeli bir servis tarafından yapılmalıdır. Biz gaz geri kazanımı yapmıyoruz; bu adımın yetkili servis tarafından tamamlanmasını bekliyor, sökümü ve alımı sonrasında planlıyoruz. Yükümlülüklerinizin ayrıntısını, özellikle büyük sistemlerde, çevre danışmanınızla teyit edin.

Söküm ve teslim adımları

Bir tesisteki klima veya soğutma sistemini devreden çıkarırken sıralama genellikle şöyledir:

1. Envanteri çıkarın. Ünite sayısı, tipi, marka ve model etiketlerini fotoğraflayın; etikette gaz tipi ve miktarı yazar.
2. Gaz geri kazanımını yaptırın. Belgeli bir servis firması gazı uygun ekipmanla geri kazanır. Bu işlemin kaydını ve servis belgesini saklayın.
3. Enerjiyi kesin ve bağlantıları ayırın. Elektrik bağlantıları yetkili elektrikçi tarafından sökülür.
4. Üniteleri ve boruları sökün. Dış ünite, iç ünite ve tesisat boruları ayrı ayrı sökülür. Boru izolasyonu mümkünse ayrılır.
5. Kompresör yağına dikkat edin. Kompresör ve hatlarda yağ bulunur; sökümde sızıntıya karşı önlem alın.
6. Grupları ayrı biriktirin. Bütün üniteler, kompresörler, petekler, bakır boru ve sac gövdeler ayrı kasa veya palette tutulur.

Gaz geri kazanımı yapılmamış ünitelerde söküm ve kesim işlemine başlamıyoruz; bunu talep aşamasında soruyoruz.

Bir klimadan hangi malzemeler çıkar?

Petekler önemli bir ayrıntıdır. Eski tip peteklerde boru bakır, kanatlar alüminyumdur ve bu ikisi mekanik olarak birleşiktir. Yeni bazı sistemlerde ise mikrokanal adı verilen tamamen alüminyum petekler kullanılır. Bu iki tip aynı yükte toplanmamalıdır.

Klima kalemlerinin fiyat satırlarını klima hurda fiyatları sayfasında görebilirsiniz. Sökülmüş bakır boru bakır hurda fiyatları, temiz alüminyum kanat ve gövde parçaları ise alüminyum hurda fiyatları üzerinden değerlendirilir.

Chiller ve büyük sistemlerde ek noktalar

Chiller grupları, soğutma kuleleri ve büyük rooftop üniteleri tek tek tonlarca ağırlıkta olabilir ve genellikle çatıda veya teknik katta bulunur. Bu ekipmanlarda planlama, malzemenin kendisi kadar önemlidir:

• Gaz miktarı yüksektir. Büyük sistemlerde geri kazanılacak gaz miktarı fazla olduğundan servis firmasının ekipman ve süre planı önceden yapılmalıdır.
• Kaldırma planı gerekir. Çatıdaki ünitelerin indirilmesi için vinç, yol kapama veya bina yönetimi izni gerekebilir.
• Su ve glikol devreleri vardır. Su soğutmalı chillerlarda devredeki su veya glikol karışımının boşaltılması gerekir; glikol ayrı bir atık olarak yönetilir.
• Bakır oranı yüksek parçalar vardır. Shell and tube eşanjörlerde bakır borular çelik gövde içindedir; değerlendirme bütün eşanjör üzerinden veya söküm sonrası yapılır.

Ünite etiketlerinde soğutucu akışkan tipi ve şarj miktarı yazar. Bu bilgiyi teklif talebiyle birlikte göndermek, hem servis firmasının hem bizim planlamamızı kolaylaştırır.

Bütün ünite mi, sökülmüş parça mı?

Bu kararın doğru cevabı miktara ve sahadaki imkâna bağlıdır. Az sayıda split klima için üniteleri bütün halde teslim etmek genellikle en pratik yoldur. Çok sayıda dış ünite, VRF sistemi veya chiller söz konusuysa kompresörü, petekleri ve bakır boruları ayırmak değerlendirmeyi netleştirir.

Söküm yaparken şu noktalar değeri korur:

• Bakır boruyu izolasyondan, kelepçelerden ve çelik konsollardan ayırın.
• Peteklerin üzerindeki sac çerçeveyi mümkünse sökün.
• Kompresörü yağı sızdırmayacak şekilde, ağzı kapalı tutun.
• Plastik ve elektronik aksamı metal yükünden ayrı torbalayın.

Sık yapılan hatalar

• Gazı almadan boruyu kesmek: Gaz atmosfere salınır, yönetmeliğe aykırıdır ve kesim yapan kişi için de risklidir. Bazı soğutucu akışkanlar yanıcıdır.
• Belgesiz kişilere gaz aldırmak: Geri kazanım yapan kişinin belgesi yoksa işlem kaydı da sağlıklı olmaz.
• Kompresörü yatırıp taşımak: İçindeki yağ dışarı sızar; araç ve zemin kirlenir.
• Petekleri ezmek: Bakır-alüminyum petekleri preslemek, bakır ve alüminyumu sonradan ayırmayı zorlaştırır.
• Elektronik kartları metal yükünde bırakmak: Kartlar elektronik atık olarak ayrı yönetilir; metal yükünü de kirletir.
• Servis kaydını saklamamak: Gaz geri kazanımının yapıldığını gösteren kayıt, sonraki denetimlerde ve teslimde işinizi kolaylaştırır.

Depo ve tesis boşaltmalarında klima

Klima ve soğutma ekipmanı çoğu zaman tek başına değil, bir depo veya tesis boşaltmasının parçası olarak çıkar. Bir AVM, ofis binası veya üretim tesisi kapanırken klimalar raf sistemleri, kablolar, aydınlatma ve makinelerle birlikte sökülür. Bu durumda gaz geri kazanımının takvimi, diğer söküm işleriyle birlikte planlanmalıdır; aksi halde tüm iş klimalar yüzünden bekler.

Bu tür işlerin kapsamını depo temizliği sayfasında, boşaltma projesinin planlamasını depo ve fabrika boşaltma yazısında anlattık.

Teklif için gerekenler

Klima ve soğutma ekipmanı için teklif istediğinizde şu bilgiler değerlendirmeyi hızlandırır:

• Ünite tipleri ve yaklaşık adetleri, etiket fotoğrafları
• Gaz geri kazanımının yapılıp yapılmadığı ve servis kaydı
• Ünitelerin sökülmüş mü, yerinde mi olduğu ve erişim durumu (çatı, teras, cephe)
• Bakır tesisat borusunun yaklaşık uzunluğu veya ağırlığı

Yalnızca işletmelerden ve genel kural olarak tonajlı partiler halinde alım yapıyoruz. Fotoğraflı taleplere aynı iş günü içinde dönüş yapıyor, teslimde her sınıfı ayrı tartıp kantar fişini sınıf bazında düzenliyoruz. Alım sürecinin ayrıntısı hurda alımı sayfasında.

Devreden çıkacak klima ve soğutma ekipmanınızın fotoğraflarını, gaz geri kazanım durumunu ve yaklaşık tonajı teklif al formundan iletin; söküm ve teslim takvimini servis firmanızın çalışmasıyla uyumlu şekilde birlikte kuralım.

Kaynaklar

• Florlu Sera Gazlarına İlişkin Yönetmelik, Resmî Gazete 15.10.2024, sayı 32693
• Atık Yönetimi Yönetmeliği, Resmî Gazete 02.04.2015, sayı 29314