Soyma Bakır Nasıl Anlaşılır? Sahada 6 Pratik Kontrol

Soyma bakır, kablo kılıfı yakılmadan, mekanik olarak çıkarılmış; parlak kızıl renkli, kalay, lehim, vernik ve yanık izi taşımayan temiz bakır teldir. Malzemenizin bu sınıfa girip girmediğini altı kontrolle anlayabilirsiniz: renk, yanık izi, kalay, tel kalınlığı, kesit ve temizlik. Bu kontrollerden geçen tel, bakır hurdasının en üst sınıfına adaydır.

Soyma bakır tam olarak nedir?

Tanımın iki kritik parçası vardır. Birincisi, kılıf yakılmadan, yani bıçak, kablo soyma makinesi veya benzeri bir araçla çıkarılmıştır. İkincisi, telin üzerinde bakırdan başka bir şey yoktur: kalay kaplama, lehim, boya veya vernik bulunmaz. Sektörde bu malzemeye "kızıl bakır" da denir. Bu iki şartı karşılamayan bakır da değerlidir, ancak farklı bir sınıftan hesaplanır.

Bakır sınıflarının tamamını bakır hurdası çeşitleri sayfasında anlattık. Bu yazıda yalnızca soyma bakırı tanımaya odaklanıyoruz.

1. Renk kontrolü

Soyma bakır parlak, kızıl-turuncu renktedir. Taze soyulmuş telde bu renk çok belirgindir. Zamanla hafif bir matlaşma veya kahverengileşme olabilir; bu normaldir ve çoğu zaman sınıfı değiştirmez. Siyahımsı, gri veya yoğun yeşil lekeli yüzeyler ise başka bir duruma işaret eder: yanma, kalay kaplama veya uzun süre nemde kalma.

2. Yanık izi kontrolü

Kılıfı yakılmış bakır koyu kahverengi ile siyah arasında bir renk alır. Yüzeyi pullu ve mattır; teli birkaç kez büktüğünüzde kırılgan davranabilir. Tellerin arasında erimiş plastik kalıntısı görülebilir. Bu iz varsa malzeme soyma değil yanık bakır olarak değerlendirilir. Yanma sırasında oluşan oksit tabakası saflığı düşürür; ayrıca kablo yakmak sağlığa zararlı duman üretir ve çevre mevzuatına aykırıdır. 2872 sayılı Çevre Kanunu, atıkların çevreye zarar verecek şekilde alıcı ortama verilmesini yasaklar.

3. Kalay kontrolü

Bazı kabloların telleri kalay kaplıdır; telekomünikasyon ve denizcilik kablolarında bu sık görülür. Kalaylı bakır kızıl yerine gümüşi-gri renktedir. Şüpheli bir teli kesip kesit yüzeyine baktığınızda içinin kızıl, dışının gümüşi olduğunu görürsünüz. Kalay eritmede bakırın saflığını düşürdüğü için kalaylı tel ayrı sınıfta değerlendirilir ve soyma tel yükünden ayrı tutulmalıdır.

4. Tel kalınlığı kontrolü

Kalın, tek damarlı veya az sayıda kalın telden oluşan bakır, soyma sınıfının tipik görünümüdür. NYA gibi tek damarlı tesisat kabloları ve kalın kesitli enerji kabloları bu tür tel verir. Esnek kablolardan çıkan çok ince "saç teli" bakır ise aynı saflıkta olsa bile ayrı değerlendirilebilir: ince teller ergitmede daha fazla oksitlenir, taşıma sırasında kolayca kirlenir ve sıkıştırılması zordur.

5. Kesit kontrolü

Telin bir ucunu keskin bir pense ile kesin ve kesit yüzeyine bakın. Soyma bakırda kesit baştan sona aynı kızıl renktedir. Kesitte farklı renkte bir çekirdek görüyorsanız dikkat:

• Gümüşi çekirdek ve hafif tel: Bakır kaplı alüminyum (CCA) olabilir. CCA, iç kısmı alüminyum, dış kısmı ince bakır tabakadan oluşan bir iletkendir ve aynı kesitteki bakır tele göre belirgin şekilde hafiftir.
• Gri çekirdek ve mıknatısa yapışan tel: Bakır kaplı çelik olabilir. Mıknatıs testi bunu hemen gösterir.

Bu malzemeler bakır gibi görünse de bakır değildir ve soyma bakır yüküne karıştığında tüm yükün değerlendirmesini etkileyebilir.

6. Temizlik kontrolü

Tellerin arasında kılıf parçası, bant, toprak, boya lekesi veya yağ kalıp kalmadığına bakın. Az miktarda kalıntı genellikle sorun değildir; yoğun kalıntı ise tartımda kesinti nedenidir. Kablo uçlarındaki pabuç, klemens ve konnektörler pirinç veya çelik olabilir; bunları da sökün.

Hızlı karşılaştırma tablosu

Sık yapılan hatalar

• Kabloyu yakmak: Kılıfı hızlı çıkarmak için yapılan bu işlem bakırı yanık sınıfına düşürür, zararlı duman çıkarır ve yasaktır.
• Farklı telleri aynı torbaya koymak: Kalın soyma tel, ince saç teli, kalaylı tel ve CCA bir aradaysa yük karışık sınıftan hesaplanır.
• Sargı telini soyma sanmak: Motor ve trafo sargılarındaki teller vernik kaplıdır; renkleri bakır olsa da soyma sınıfına girmez.
• Uç parçalarını sökmemek: Pirinç pabuç ve çelik klemensler bakır yükünü kirletir.

Parlak kızıl, esnek, kaplamasız, yanıksız ve kesiti baştan sona kızıl bir tel görüyorsanız büyük olasılıkla soyma bakırla karşı karşıyasınız.

Kabloyu soymaya değer mi?

Her kablo soymaya değmez. Kalın kesitli tek damarlı kablolarda soyma görece kolaydır ve bakırı ayrı satmak anlamlı olabilir. İnce ve çok damarlı kablolarda ise harcanan emek ve fire çoğu zaman ek kazancı aşar. Kararı nasıl vereceğinizi değişkenli bir hesap örneğiyle kablo soymak mı, satmak mı yazısında anlattık. Kablo tiplerinin ayrıntıları ise kablo hurdası türleri sayfasında.

Soyma bakırı nasıl saklamalı?

Soyulmuş bakırı kuru, kapalı bir alanda ve toprakla temas etmeyecek şekilde saklamak yüzey oksidasyonunu yavaşlatır. Telleri demetler halinde bağlamak hem taşımayı kolaylaştırır hem de yabancı madde karışmasını önler. Farklı kalınlıktaki telleri ayrı demetlemek, kalaylı teli ve şüpheli CCA kabloları ayrı torbada tutmak tartım sırasında ayrıştırma ihtiyacını ortadan kaldırır.

Tesis veya şantiyede biriken bakırı türlerine göre ayrı big bag ya da kasalarda tutup fotoğraflarını göndermeniz ön değerlendirme için çoğu zaman yeterlidir. Büyük partilerde ise yerinde kontrol ve gerektiğinde numune kesimiyle sınıfı birlikte netleştiriyoruz. Yalnızca işletmelerden ve toplu miktarlarda alım yaptığımızı, evsel veya bireysel küçük miktarlara hizmet veremediğimizi de belirtelim. İşletmelerden alım sürecini hurda alımı sayfasında anlattık.

Kablo tipine göre çıkan bakır

Hangi kablodan nasıl bir bakır çıkacağını bilmek, soyma kararını da sınıf beklentisini de netleştirir:

• NYA: Tek damarlı tesisat kablosudur. Kesitine göre tek kalın tel veya birkaç kalın telden oluşur; soyma bakırın tipik kaynağıdır.
• NYM: Birden fazla yalıtımlı damar ve dolgu içerir. Damarlar soyulduğunda yine kalın tel çıkar, ancak dolgu ve dış kılıf nedeniyle soyma süresi uzar.
• NYY (antigron): Kalın kesitli olanlarda iletken çok telli ama kalın örgülüdür. Çıkan bakır temizdir; soyma için alet gerekir.
• TTR ve esnek kablolar: Çok ince saç telinden oluşur. Bu teller soyma bakır yerine daha alt bir bakır sınıfından hesaplanabilir.
• Data ve telefon kabloları: Çok ince ve renkli yalıtımlı damarlar içerir; bazılarında iletken bakır kaplı alüminyumdur.

Soyma bakırla karışan diğer bakırlar

Soyma bakır torbasına sık giren ama aynı sınıfta olmayan bakırlar şunlardır:

• Sargı teli: Motor ve trafo sargılarından çıkan vernikli teldir. Rengi bakır olsa da vernik kaplama nedeniyle ayrı fiyatlanır.
• Boru bakır: Klima ve tesisat borularıdır; kendi sınıfı vardır ve rakor, lehim ve izolasyon kontrolü gerektirir.
• Lama bakır: Pano barasıdır; yüksek saflıktadır ama kalaylı olanları ayrı tutulmalıdır.

Bu malzemelerin her biri değerlidir; ayrı torbalarda tutulduklarında kendi satırlarından hesaplanır.

Tartımda nelere dikkat etmeli?

Soyma bakırın birim değeri yüksek olduğu için küçük bir tartım farkı bile tonajlı partilerde belirgin bir tutara dönüşür; bu yüzden tartım hassasiyeti önemlidir. Tartımın yetkilinizin gözü önünde yapılmasını, kantarın sıfırlandığını görmeyi ve big bag, kasa ya da palet darasının düşüldüğünü kontrol etmeyi standart prosedür haline getirin. Farklı sınıflar varsa her birinin ayrı tartılmasını ve belgeye ayrı satır olarak yazılmasını isteyin.

Ön değerlendirme için hangi fotoğrafları çekmeli?

Fotoğrafla ön değerlendirmede üç kare genellikle yeterlidir: yükün genel görünümü, tellerin yakın çekimi ve kesilmiş bir telin kesit yüzeyi. Kesit fotoğrafı kalay, CCA veya bakır kaplı çelik şüphesini büyük ölçüde giderir. Fotoğrafa ölçek için bir kalem veya çakmak koymak tel kalınlığının anlaşılmasına yardımcı olur.

Yeşillenmiş veya kararmış tel ne olur?

Uzun süre nemli bir ortamda kalan bakır telin yüzeyinde yeşil bir patina oluşabilir; kapalı bir yerde bekleyen tel ise zamanla kahverengiye döner. Bu yüzeysel değişimler genellikle telin soyma sınıfından çıkmasına neden olmaz, çünkü metalin kendisi değişmemiştir. Belirleyici olan, yüzeyin altındaki metalin temiz olup olmadığıdır. Bir teli hafifçe zımparaladığınızda veya kestiğinizde altından parlak kızıl renk çıkıyorsa malzeme hâlâ soyma bakırdır. Yanık bakırdaki kalın, pullu ve kırılgan oksit tabakası ise farklıdır; zımparalandığında bile pürüzlü bir yüzey bırakır ve tel bükülünce çatlar. Kararsız kaldığınızda birkaç teli ayrı bir poşete koyup değerlendirme sırasında göstermeniz yeterlidir.

Projelerde ve tesislerde soyma bakırı korumak

Bakır, birim değeri yüksek bir metal olduğu için soyma ile alt sınıf arasındaki fark tonajlı partilerde belirgin bir tutara ulaşır. Bu yüzden sınıf ayrımı sahada, malzeme çıktığı anda yapılmalıdır. Elektrik taahhüt firmalarında, tesis yenileme projelerinde ve kablo işleyen üretim tesislerinde pratik bir düzen şudur: soyma tel, ince saç teli, kalaylı tel, sargı teli ve şüpheli CCA için ayrı ve etiketli kaplar kullanmak; kapları kapalı alanda tutmak; her teslimde sınıf bazında tartım istemek. Proje süresince çıkan teli kuru kasalarda biriktirip iş paketi tamamlandığında toplu teslim etmek, hem nakliye maliyetini düşürür hem de kontrolü kolaylaştırır.

Altı kontrolü tek bakışta toparlarsak

Soyma bakırı tanımak birkaç dakikalık bir gözlem işidir: rengi kızıl mı, yanık izi var mı, kalay kaplı mı, tel yeterince kalın mı, kesit baştan sona kızıl mı ve tel temiz mi? Bu altı sorudan geçen malzeme en üst sınıfa adaydır; kesin sınıf yine de tartım ve kalite kontrolüyle belirlenir. Güncel değerler için hurda bakır fiyatı listesine bakabilirsiniz.

Kaynaklar

• 2872 sayılı Çevre Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• Copper-clad aluminium wire (Wikipedia)
• Türk Prysmian enerji kabloları kataloğu