Kablo Hurdası: Soymak mı, Satmak mı? Randıman Hesabı

Kablo hurdasını soymak, yalnızca kalın kesitli ve az damarlı kablolarda ve harcanan işçiliğin maliyetini aşan bir fark oluştuğunda kârlıdır. Kararı üç şey belirler: kablonun randımanı (ağırlığının ne kadarının bakır olduğu), soyma bakır ile kablo fiyatı arasındaki fark ve soymaya harcanan işçilik süresi. İnce, çok damarlı kablolarda olduğu gibi satmak çoğu zaman daha mantıklıdır. Bu yazı; tesis yenilemesi, elektrik taahhüdü, söküm veya kablo üretimi nedeniyle düzenli kablo artığı çıkan işletmeler için hazırlandı.

Randıman nedir ve neden belirleyicidir?

Bir kablo; iletken metal (bakır veya alüminyum), iletkeni saran yalıtım, damarları bir arada tutan dolgu ve en dışta koruyucu kılıftan oluşur. Randıman, kablonun toplam ağırlığı içindeki metal oranıdır. Aynı ağırlıktaki iki rulo kablodan birinden diğerinin birkaç katı bakır çıkabilir.

Genel kural basittir: kesit kalınlaştıkça ve kılıf inceldikçe randıman artar. Tek damarlı NYA kablonun ağırlığının büyük kısmı bakırdır; çok ince telli, kalın kılıflı TTR (esnek) kablo veya data kablosunda ise kılıf ve dolgu payı yüksektir. Kablo tiplerinin tanımlarını kablo hurdası türleri sayfasında anlattık.

Randımanı nasıl ölçersiniz?

Tahmin yerine ölçmek her zaman daha iyidir. Basit bir numune yöntemi yeterlidir:

1. Kablonun temsil edici bir yerinden, örneğin bir metrelik parça kesin.
2. Parçayı gram hassasiyetinde bir tartıyla tartın; bu toplam ağırlıktır.
3. Kılıfı, dolguyu ve yalıtımı soyun; yalnızca bakırı tartın.
4. Bakır ağırlığını toplam ağırlığa bölün; sonuç randımandır.

Büyük partilerde farklı rulolardan birkaç numune alıp ortalamasını kullanın. Kılıf üzerindeki baskı (örneğin "NYM 3x2,5" veya "NYY 4x16") ön tahmin için faydalıdır, ama ölçümün yerini tutmaz.

Soymanın ekonomisi: değişkenler

Soyup soymamaya karar vermek için şu değişkenleri tanımlayalım:

• K: Partideki kablonun toplam ağırlığı (kg)
• r: Randıman (bakır ağırlığı / toplam ağırlık)
• Fs: Soyma bakırın kg fiyatı
• Fk: Soyulmamış kablonun kg fiyatı
• t: Soyma için harcanacak toplam işçilik süresi (saat)
• e: Bir saatlik işçiliğin işletmeye maliyeti
• f: Soyma sırasında oluşan fire oranı (kopan, kirlenen tel)

Soyulursa elde edilecek tutar yaklaşık K × r × (1 − f) × Fs, soymadan satılırsa K × Fk olur. Soymanın getirisi aradaki farktır; bu farkın işçilik maliyetinden (t × e) büyük olması gerekir:

K × r × (1 − f) × Fs − K × Fk > t × e ise soymak kârlıdır.

Dikkat edilecek nokta şudur: kablo fiyatı (Fk) zaten içindeki bakırın değerine göre belirlenir. Alıcı, randımanı ve granülasyon maliyetini hesaba katarak bir fiyat verir. Dolayısıyla soymanın getirisi, aslında granülasyon maliyetini ve alıcının randıman konusundaki temkin payını işletmenin kendi işçiliğiyle karşılamaktan ibarettir. Üretimi veya projesi devam eden bir işletmede bu işçiliğin asıl işten alınacağı da hesaba katılmalıdır.

Hesap örneği

Değerler karşılaştırma kolaylığı için "birim" cinsinden seçilmiştir; güncel kg fiyatları için hurda fiyatları sayfasına bakın.

Soyma bakırın kg fiyatını 100 birim kabul edelim.

Senaryo A: Kalın tek damarlı kablo

• K = 500 kg, ölçülen randıman r = 0,75, fire f = 0,02
• Kablonun kg fiyatı Fk = 66 birim
• Soyma süresi t = 40 işçilik saati

Soyulursa: 500 × 0,75 × 0,98 × 100 = 36.750 birim. Soyulmazsa: 500 × 66 = 33.000 birim. Fark 3.750 birimdir; yani işçilik saati başına yaklaşık 94 birim. Bir işçilik saatinin işletmeye maliyeti bunun altındaysa ve ekip başka bir işten alınmıyorsa soymak düşünülebilir.

Senaryo B: İnce telli esnek kablo

• K = 500 kg, ölçülen randıman r = 0,45, fire f = 0,08
• Kablonun kg fiyatı Fk = 38 birim
• Soyma süresi t = 120 işçilik saati (ince teller yavaş soyulur)

Soyulursa: 500 × 0,45 × 0,92 × 100 = 20.700 birim. Soyulmazsa: 500 × 38 = 19.000 birim. Fark 1.700 birimdir; işçilik saati başına yaklaşık 14 birim. Üstelik ince saç teli soyma bakır yerine daha alt bir bakır sınıfından hesaplanabilir; bu durumda fark tamamen kaybolabilir. Bu senaryoda kabloyu olduğu gibi satmak açıkça daha mantıklıdır.

Karar tablosu

Soymanın gizli maliyetleri

Hesapta kolayca unutulan kalemler vardır:

• Alet ve bıçak aşınması: Kalın kablolarda soyma makinesi veya özel bıçak gerekir.
• İş güvenliği: El ile soyma kesik riskini artırır; eldiven kullanın.
• Fire ve kirlenme: Kopan teller, toprağa düşen parçalar ve kılıf kırıntıları ağırlık kaybıdır.
• Kılıf atığı: Soyulan PVC kılıf da bir atıktır; işletmenin atık kayıtlarına girer ve Atık Yönetimi Yönetmeliği’ne uygun şekilde yetkili bir tesise gönderilmelidir.
• Sınıf riski: İnce teller, kalaylı teller veya bakır kaplı alüminyum (CCA) soyma bakır yüküne karışırsa tüm yük daha alt sınıftan hesaplanabilir. Bu kontrolleri soyma bakır nasıl anlaşılır yazısında anlattık.

Kesinlikle yapılmaması gereken: kablo yakmak

Kılıfı hızlıca çıkarmak için kablo yakmak hem ekonomik hem yasal açıdan kayıptır. Yanma sırasında oluşan oksit bakırı yanık bakır sınıfına düşürür; açığa çıkan duman sağlığa zararlıdır. 2872 sayılı Çevre Kanunu atıkların çevreye zarar verecek şekilde alıcı ortama verilmesini yasaklar, Atık Yönetimi Yönetmeliği de atıkların doğrudan havaya verilmesine ve düşük sıcaklıkta yakılmasına izin vermez.

Büyük miktarlarda kablo nasıl değerlendirilir?

Fabrika sökümü veya altyapı yenilemesi gibi işlerde ortaya çıkan tonlarca kablo elle soyulmaz. Bu kablolar granülasyon tesislerinde mekanik olarak kırılır; metal ve plastik yoğunluk farkıyla ayrıştırılır. Bu yüzden büyük partilerde doğru strateji, kabloları türlerine göre ayırmak, bakır ve alüminyum iletkenlileri karıştırmamak ve fiş, pabuç gibi uç parçalarını sökmektir. Ayrıştırılmış kablo, olduğu gibi satılsa bile kendi satırından hesaplanır. Söküm projelerinde kablo yönetimini fabrika sökümü sayfasında anlattık.

Önce iletkeni kontrol edin

Soyma hesabına başlamadan önce kablonun iletken metalini doğrulayın. Kabloyu bir yerden kesip kesite bakmanız yeterlidir: bakır kızıl, alüminyum gümüşi-beyazdır. Kalın enerji kablolarında iletken alüminyum olabilir; bu durumda hesapta soyma bakır fiyatı yerine alüminyum fiyatı kullanılır ve alüminyumun kg fiyatı bakırdan çok daha düşük olduğu için soymanın getirisi genellikle azalır. Kesitte gümüşi bir çekirdeğin üzerinde ince bir bakır tabaka görüyorsanız kablo bakır kaplı alüminyumdur (CCA); bu kabloyu soymak soyma bakır vermez.

Randıman ölçümünde sık hatalar

• Tek numuneyle karar vermek: Aynı partide farklı kesitler varsa tek numune yanıltır; her tipten ayrı numune alın.
• Kaba tartı kullanmak: Küçük numunelerde birkaç gramlık hata randımanı belirgin şekilde değiştirir; hassas bir tartı kullanın.
• Islak kabloyu tartmak: Yağmurda kalmış kablonun kılıfı ve dolgusu nem tutar; kuru numune kullanın.
• Uç parçalarını hesaba katmamak: Pabuç ve klemensler numunede varsa çıkarın; bunlar randımanı yanlış gösterir.

Kablolarınızı nasıl hazırlamalısınız?

Soymaya karar verseniz de vermeseniz de, kabloları şu şekilde hazırlamak her durumda değerlendirmeyi iyileştirir:

1. Kabloları tiplerine göre ayrı demetleyin: NYA, NYM, NYY, TTR, data.
2. Bakır ve alüminyum iletkenli kabloları kesinlikle ayırın.
3. Fiş, pabuç, klemens ve konnektörleri sökün.
4. Bant, kelepçe, toprak ve beton kalıntılarını temizleyin.
5. Kabloları kuru bir yerde, toprakla temas etmeden saklayın.

Hazırladığınız demetlerin fotoğrafını ve yaklaşık ağırlığını paylaşmanız ön değerlendirme için yeterlidir. Fabrika, şantiye, depo ve tesis yönetimlerinden toplu miktarlarda alım yapıyoruz; evsel veya bireysel küçük kablo miktarları için hizmet veremiyoruz. İşletmelerden alım sürecimizi hurda alımı sayfasında anlattık.

Soyma aletleri ve güvenlik

Kalın kesitli kabloları bıçakla soymak hem yavaş hem de tehlikelidir. Kablo soyma makineleri, kabloyu bir bıçak hattından geçirerek kılıfı boyuna yarar ve süreci belirgin şekilde hızlandırır; ancak makinenin kesit aralığına uygun ayarlanması gerekir. El ile çalışırken kesilmeye dayanıklı eldiven ve koruyucu gözlük kullanılmalı, bıçak her zaman vücuttan uzağa doğru çekilmelidir. Soyma işi işletme içinde yapılacaksa bu faaliyetin 6331 sayılı Kanun kapsamındaki risk değerlendirmesine eklenmesi gerekir. Zırhlı kablolarda çelik bant ve teller keskin kenarlıdır; bu kabloları soymaya çalışmak yerine olduğu gibi satmak hem daha güvenli hem de çoğu zaman daha ekonomiktir.

Alüminyum kabloda hesap

Aynı formül alüminyum iletkenli kablolar için de geçerlidir; yalnızca soyma bakır fiyatı yerine alüminyumun ilgili satırı kullanılır. Alüminyumun kg değeri bakıra göre çok daha düşük olduğundan, aynı emekle elde edilen fark da küçülür. Bu yüzden alüminyum kabloları soymak, çok kalın kesitli ve kolay soyulan tipler dışında nadiren anlamlıdır; çoğu durumda türüne göre ayırıp olduğu gibi satmak yeterlidir.

Kısa karar rehberi

Soymadan önce üç soruyu yanıtlayın: Kablo kalın ve az damarlı mı? Ölçülen randıman yüksek mi? Soyma bakır ile kablo fiyatı arasındaki fark, harcanacak işçilik saatlerini ve ekibin asıl işinden alınmasının maliyetini karşılıyor mu? Üçüne de "evet" diyorsanız soymak mantıklı olabilir. Aksi halde kabloyu türüne göre ayırıp olduğu gibi satmak, hem zaman hem de sınıf riski açısından daha güvenlidir. Güncel değerleri kablo hurdası fiyatı ve hurda bakır fiyatı listelerinde karşılaştırabilirsiniz.

Kaynaklar

• Türk Prysmian enerji kabloları kataloğu (NYA, NYM, NYY, H05VV-F)
• 2872 sayılı Çevre Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• Atık Yönetimi Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr)