Hurda Karşılığı Söküm ve Yıkım: Bedel Mahsuplaşması

Hurda karşılığı söküm, işten çıkan hurdanın değerinin söküm veya yıkım bedelinden düşüldüğü bir hesaplaşma yöntemidir. Sonuç üç şekilde çıkar: hurda değeri hizmet bedelini aşarsa işveren fark alır, altında kalırsa fark öder, ikisi yakınsa iş karşılıklı ödeme olmadan kapanır. Hesabın adil olması için hurdanın sınıf bazında tartılması ve kuralların söküm başlamadan yazılı olarak belirlenmesi gerekir.

Mahsup formülü

Mahsuplaşmayı rakam vermeden, değişkenlerle anlatmak en doğrusu; çünkü her projede değişkenlerin ağırlığı farklıdır.

Hurda değeri (D), her malzeme sınıfının net ağırlığı ile o sınıfın birim fiyatının çarpımlarının toplamıdır:

• D = (N1 × F1) + (N2 × F2) + ... + (Nn × Fn)
• N: Sınıfın kantar fişindeki net ağırlığı (brüt eksi dara)
• F: Sözleşmede esas alınan birim fiyat (hangi tarihli liste olduğu yazılı)

Hizmet bedeli (H), işin maliyet kalemlerinin toplamıdır:

• H = İşçilik + Ekipman (vinç, platform, forklift, kesim) + Nakliye + Tehlikeli madde yönetimi + Alan temizliği ve teslim

Mahsup sonucu (M) ise basit bir farktır:

• M = D eksi H
• M sıfırdan büyükse işveren alacaklıdır, fark ona ödenir.
• M sıfırdan küçükse işveren farkı öder.
• M sıfıra yakınsa iş başabaş kapanır.

Formül basit görünse de iki değişken belirsizdir: teklif aşamasında N değerleri yalnızca tahmindir, F ise piyasaya göre değişir. Mahsup modelleri bu iki belirsizliği kimin taşıdığına göre ayrışır.

Üç model: götürü, tartıma dayalı, karma

Hizmet sayfalarımızda anlattığımız mahsup, ayrı bedel ve karma modellerin söküm projesindeki karşılığı şöyledir:

Götürü modelde işveren kesin bir rakam bilir; ancak yüklenici tahmin hatasına karşı kendini korumak için temkinli bir D varsayar. Tartıma dayalı modelde ise işveren gerçekleşen hurdanın tamamından yararlanır, karşılığında sonucu iş bitene kadar kesin bilemez. Karma modelde hangi makinenin ikinci el olarak ayrılacağı, keşifte çalışır durum, yaş ve sökülebilirlik kriterleriyle belirlenir.

D değerini en çok ne değiştirir?

Hurda değeri yalnızca tonajla belirlenmez. Aynı tonajda iki tesis çok farklı D değerleri verebilir:

• Sınıf dağılımı: Bakır bara, motor ve kablo payı yüksek bir elektrik altyapısı, aynı ağırlıktaki çelik konstrüksiyondan çok daha yüksek D üretir. Kablo sınıfları için hurda kablo fiyatları, demir için hurda demir fiyatları sayfasına bakabilirsiniz.
• Ayrıştırma kalitesi: Karışık toplanan hurda en düşük bileşeninin sınıfından hesaplanır. Sahada ayrıştırma, N değerlerini doğru satırlara dağıtır.
• Fiyat esası: Hangi günün listesinin uygulanacağı, uzun projelerde sonucu belirgin biçimde etkiler. Bunu sözleşmeye yazmak gerekir.
• Metal olmayan kısımlar: Yalıtım, ahşap, beton dolgu ve yağ gibi kısımlar tartımdan önce ayrılmazsa net ağırlık şişer ve sınıf düşer.

H değerini en çok ne değiştirir?

Hizmet bedeli tarafında belirleyici olan, işin ne kadar zor ve riskli olduğudur:

• Çalışma yüksekliği ve vinç, platform ihtiyacı
• Erişim: aracın yanaşabileceği alan, kapı genişliği, zemin taşıma kapasitesi
• Tesisin bir bölümünün çalışmaya devam edip etmediği
• Asbest, yağ, kimyasal ve akü gibi kalemlerin lisanslı firmalarla yönetilmesi
• Takvim baskısı ve vardiya kısıtları
• Yıkım varsa ruhsat süreci ve moloz yönetimi

Yıkım kapsamına giren işlerde H belirgin biçimde artar; söküm ile yıkım arasındaki farkı fabrika yıkımı sayfasında açıkladık.

Sözleşmeye yazılması gerekenler

Mahsuplaşmada anlaşmazlıkların çoğu, baştan yazılmamış bir ayrıntıdan çıkar. Sözleşmede en az şu başlıklar bulunmalıdır:

1. Kapsam: Hangi bina, hat, makine ve tesisatın söküleceği; neyin yerinde kalacağı.
2. Sınıf tanımları: Hangi kalemin hangi satırdan hesaplanacağı (örneğin kablolar tipine göre, motorlar ayrı).
3. Fiyat esası: Tarihli liste mi, sabit fiyat mı, dönem ortalaması mı.
4. Tartım yeri ve yöntemi: Hangi kantarın kullanılacağı, işveren temsilcisinin tartıma katılıp katılmayacağı.
5. İkinci el kalemler: Ayrı fiyatlanan makinelerin listesi.
6. Tehlikeli maddeler: Kimin yöneteceği, maliyetin H içinde mi ayrı mı olduğu.
7. Ödeme ve kapanış: Ara hesapların sıklığı, fark ödemesinin zamanı ve alan teslim kriteri.

Fatura ve ödeme düzeni

Mahsup, belge tarafında iki işlemin birbirine karıştırılması anlamına gelmez. Pratikte iki ayrı belge akışı oluşur:

• Hurda teslimi: Hurdayı satan işletme fatura düzenler. Metal hurda teslimleri KDV Kanunu md. 17/4-g kapsamında istisnadır; işletme bu istisnadan vazgeçmişse KDV hesaplanır.
• Hizmet bedeli: Söküm veya yıkım hizmeti için hizmeti veren taraf ayrı fatura düzenler ve bu fatura genel hükümlere tabidir.

Mahsup bu iki tutarın ödeme aşamasında birbirinden düşülmesidir. Her sevkiyat kantar fişi (brüt, dara, net) ve sevk irsaliyesi ile belgelenir. Kantar fişlerini nasıl kontrol edeceğinizi kantar fişi nasıl okunur? yazısında anlattık. Faturalama ve KDV uygulamasını projeye özel olarak mali müşavirinizle teyit edin.

Projeyi adım adım kurmak

1. Tesisin fotoğraflarını, yerleşim planını ve makine listesini paylaşın.
2. Keşifte malzeme envanteri çıkarılır ve sınıf bazında tahmini N değerleri belirlenir.
3. H kalemleri iş planına göre hesaplanır.
4. Envanterin netliğine göre götürü, tartıma dayalı veya karma model seçilir.
5. Sözleşme yukarıdaki başlıklarla yazılır.
6. Söküm sırasında her sınıf ayrı tartılır ve kayıt altına alınır.
7. Uzun projelerde dönemsel ara hesap yapılır.
8. Alan tesliminde kantar fişleri toplanır, D kesinleşir ve M hesaplanır.

Biz tartıma dayalı modellerde her sınıfı ayrı tartıyor, kantar fişini düzenliyor ve hurda bedelini tartım sonrası aynı gün EFT ile ödüyoruz; gerektiğinde XRF analizle alaşım sınıfını netleştiriyoruz. Sürecin tamamını fabrika sökümü sayfasında, aşamalarını fabrika söküm süreci yazısında bulabilirsiniz.

Tahmin ile gerçekleşen arasındaki fark

Keşifte çıkarılan envanter ne kadar dikkatli olursa olsun, söküm sırasında sürprizler çıkar: duvar içinden geçen eski bir kablo hattı, beton içine gömülü bir makine kaidesi ya da sanıldığından ince bir çelik konstrüksiyon. Bu yüzden tahmini hurda değeri (Ď) ile kantar fişlerinden çıkan gerçek değer (D) arasında her zaman bir fark oluşur.

Bu farkı yönetmenin birkaç yolu vardır:

• Bant mekanizması: Götürü modelde, gerçekleşen D tahminin belirli bir bandı içinde kalırsa sonuç değişmez; bandın dışına çıkarsa fark tartıma göre yeniden hesaplanır. Bandın genişliği sözleşmede yazılıdır.
• Kalem bazlı ayrım: Değeri yüksek ve miktarı belirsiz kalemler (kablo, bakır bara, motor) tartıma göre, kestirilebilen kalemler (çelik konstrüksiyon) götürü olarak hesaplanır.
• Ara hesap: Uzun projelerde her sevkiyat grubundan sonra D güncellenir; işveren sonucun nereye gittiğini iş bitmeden görür.

Hangisi seçilirse seçilsin, temel ilke aynıdır: tahminin dayanağı (envanter listesi ve fotoğraflar) sözleşmeye eklenir. Böylece sonradan çıkan bir fark, tartışma değil hesap konusu olur.

Uzun projelerde fiyat esası

Birkaç gün süren bir sökümde F değerleri pek değişmez. Ancak haftalar süren, birden fazla bina veya hattı kapsayan projelerde metal fiyatları hareket eder; özellikle bakır ve kablo kalemlerinde bu hareket sonucu belirgin biçimde etkileyebilir. Üç yaygın yaklaşım vardır:

• Sevkiyat günü fiyatı: Her sevkiyat, tartıldığı günün tarihli listesinden hesaplanır.
• Sabit fiyat: Sözleşme tarihindeki fiyat tüm proje boyunca uygulanır; riski yüklenici taşır.
• Dönem ortalaması: Belirli bir dönemin ortalaması esas alınır.

Bakır fiyatının neye göre hareket ettiğini LME bakır fiyatı takibi yazısında anlattık.

Sık yapılan hatalar

• Tahmini hurda değerini kesin rakam gibi bütçeye koymak.
• Fiyat esasını yazmadan uzun süreli bir sökümü başlatmak.
• İkinci el değeri olan makineleri hurda tonajına katmak.
• Tehlikeli madde maliyetini kapsam dışında bırakıp sonradan tartışmak.
• Tartımı yalnızca bir tarafın kaydına bırakmak.

Tesisinizin fotoğraflarını ve yaklaşık hurda tonajını paylaşırsanız, hangi mahsup modelinin size uyduğunu aynı iş günü içinde birlikte değerlendirebiliriz: teklif al formu bunun için yeterli.

Kaynaklar

• 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu (mevzuat.gov.tr)