Hurda Satışında Belgeler: İşletmeler İçin Rehber

Bir işletmenin hurda satışında belgeler dört katmanda düşünülür: vergi belgeleri (fatura ve KDV istisnası), sevk belgeleri (sevk irsaliyesi veya e-irsaliye), miktar belgeleri (kantar fişi ve tartım kaydı) ve atık mevzuatı belgeleri (atık kodu, yıllık atık beyanı, tehlikeli atıkta MoTAT kaydı). Söküm ve yıkım projelerinde bunlara alan teslim dosyası eklenir. Bu rehber; üretim, satın alma, muhasebe, tesis yönetimi ve çevre sorumlularının bir hurda satışını baştan sona belgeli yürütmesi için hazırlandı.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki ya da mali danışmanlık yerine geçmez. Mevzuat değişebilir; kendi durumunuz için mali müşavirinize, çevre danışmanınıza veya ilgili kuruma danışın.

Kısa bir kapsam notu: yalnızca işletmelerle, toplu ve endüstriyel miktarlarda çalışıyoruz; bireysel ve evsel satışlar ile bu satışlarda kullanılan gider pusulası hizmet kapsamımızın dışındadır.

1. Fatura

Vergi mükellefi işletmeler hurda satışlarında fatura düzenler. Vergi Usul Kanunu (VUK) md. 231’e göre fatura, malın teslim edildiği tarihten itibaren azami yedi gün içinde düzenlenir. e-Fatura kapsamındaki işletmeler bunu elektronik olarak yapar; e-Fatura zorunluluğu belirli bir ciro eşiğine ve bazı sektörlere bağlıdır ve ayrıntıları VUK Genel Tebliği (Sıra No: 509) ile düzenlenir. Hurda ticaretine özgü ayrı bir e-Fatura zorunluluğu bu tebliğde yer almaz; zorunluluk, işletmenin genel durumuna göre belirlenir.

Faturada malın cinsi her sınıf için ayrı satır olarak yazılmalıdır: "soyma bakır", "NYY kablo", "DKP hurda", "304 paslanmaz talaş" gibi. Tek satırda "karışık hurda" yazmak, sonradan miktar ve bedel mutabakatını zorlaştırır; sınıf bazında satırlar ise kantar fişiyle birebir eşleşir.

2. KDV istisnası ve tevkifat

İşletmelerin metal, plastik, lastik, kauçuk, kâğıt ve cam hurda ve atık teslimleri, KDV Kanunu md. 17/4-g uyarınca KDV’den istisnadır. Bu nedenle bu teslimlere ait faturada KDV hesaplanmaz ve istisna gerekçesi belirtilir. Satıcı, KDV Kanunu md. 18 uyarınca istisnadan yazılı olarak vazgeçebilir. Vazgeçme durumunda KDV Genel Uygulama Tebliği’ne göre KDV mükellefi alıcılar, hesaplanan KDV’nin 10’da 7’si oranında tevkifat yapar; tutar fatura düzenleme sınırının altında kalıyorsa tevkifat uygulanmaz.

Tebliğ, hurdayı "olduğu gibi veya tamir edilerek asli amacına uygun kullanılamayan mallar" olarak tanımlar. Tamir edilerek yeniden kullanılabilecek ikinci el makine ve ekipman hurda sayılmaz; bu yüzden söküm projelerinde ikinci el satılan makineler ile hurda olarak satılan kalemlerin faturada ayrı tutulması gerekir. Hurdadan elde edilen hammaddelerin teslimi ise istisna kapsamında değildir ve farklı bir tevkifat oranına tabidir.

Gelir Vergisi Kanunu md. 94/13-b’deki hurda alımı stopajı, esnaf muaflığından yararlanan toplayıcılardan yapılan alımlara yöneliktir; vergi mükellefi işletmeler arasındaki satışlarda gündeme gelmez.

3. Sevk irsaliyesi ve e-irsaliye

Malın taşınması sırasında sevk irsaliyesi düzenlenir ve araçta bulundurulur. e-İrsaliye zorunluluğu VUK Genel Tebliği 509’da belirli gruplar için getirilmiştir: belirli bir ciro eşiğini aşan e-Fatura kullanıcıları, demir-çelik ürünlerinin üretimini, ithalatını veya ihracatını yapanlar ve inşaat demiri izleme sistemi kullanıcıları gibi. Bu gruplara girmeyen işletmeler kâğıt irsaliye düzenleyebilir. Hangi grupta olduğunuzu mali müşavirinizle teyit etmeniz gerekir.

Birden fazla araçla yapılan sevkiyatlarda her araç için ayrı irsaliye düzenlenir. İrsaliyedeki miktar çoğu zaman yükleme anında tahminidir; kesin miktar kantarda belirlenir ve faturaya kantar fişindeki net ağırlık yansır. Bu farkın normal olduğunu muhasebe ekibine baştan bildirmek, mutabakatta soru işaretlerini azaltır.

4. Kantar fişi ve tartım kaydı

Mevzuatta ayrı bir "hurda belgesi" olarak geçmese de tonajlı satışlarda kantar fişi, fatura ve irsaliyedeki miktarın dayanağıdır. Fişte araç plakası, tarih ve saat, brüt, dara ve net ağırlık bulunmalıdır. Sınıflar ayrı tartıldıysa her sınıf için ayrı fiş ya da fişte ayrı satır olmalıdır. Tartımın yapıldığı kantarın periyodik muayenesinin güncel olması, kayıtların güvenilirliği açısından önemlidir. Kantar fişini nasıl okuyacağınızı demir hurdası sınıfları sayfasında örnekle anlattık.

5. Atık mevzuatı: atık üreticisinin yükümlülükleri

İşletmelerden çıkan hurda ve atıklar, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın Atık Yönetimi Yönetmeliği kapsamındadır. Yönetmelik, atık üreticisinin atıklarını kaynağında ayrı toplamasını, tesis içinde uygun koşullarda geçici olarak depolamasını ve izin veya çevre lisansı olan tesislere ya da bu tesislere atık taşıyan yetkili firmalara teslim etmesini öngörür. Atık üreticileri ayrıca atıklarını Bakanlığın çevrimiçi sistemi üzerinden yıllık olarak beyan eder. Hangi işletmenin hangi kapsamda beyan yükümlüsü olduğu tesisin faaliyetine ve atıklarına göre değişir; bu yüzden beyanın çevre görevliniz veya çevre danışmanınızla birlikte yapılması önerilir.

Atık kodu

Yönetmeliğin atık listesi her atığa altı basamaklı bir kod verir; tehlikeli atıklar yıldızla (*) işaretlenir. Faturadaki malzeme adı ile atık beyanındaki kodun tutarlı olması, yıl sonunda kayıtları kolaylaştırır. Sık karşılaşılan örnekler:

Kod seçimi atığın kaynağına göre değişebilir; aynı bakır, üretim artığı olarak başka, yıkım atığı olarak başka bölümde yer alabilir. Kesin kodu yönetmeliğin güncel listesinden ve çevre danışmanınızla teyit edin.

Tehlikeli atık ve MoTAT

Atık listesinde bakır, alüminyum, kurşun, çinko, demir-çelik ve karışık metal hurdaları tehlikesiz atık kodlarıyla yer alır. Buna karşılık atık akü, tehlikeli maddelerle kirlenmiş metaller, yağ veya katran içeren kablolar ve asbest içeren yapı malzemeleri tehlikeli atıktır.

Tehlikeli atıkların karayoluyla taşınması, Atıkların Karayolunda Taşınmasına İlişkin Tebliğ uyarınca çevre il müdürlüğünden lisans almış firma ve araçlarla yapılır. Bu araçlar tehlikeli madde taşımacılığı (ADR) kurallarına uymak zorundadır ve taşımalar Mobil Atık Takip Sistemi (MoTAT) üzerinden elektronik ulusal atık taşıma formuyla izlenir. Atık akülerin yönetimi ayrıca Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği ile düzenlenir. Akü teslimindeki pratik kuralları kurşun hurdası sayfasında anlattık.

Pratikte bu, tehlikeli bir kalemin tehlikesiz metal hurdasıyla aynı araca yüklenmemesi anlamına gelir. Söküm sırasında yağlı kablo, kirlenmiş tank parçası veya akü çıkıyorsa bunlar ayrı alanda toplanır ve lisanslı taşıma ile ayrı belgelendirilir.

İstanbul’daki alım satım kaydı

İstanbul Valiliği’nin 2021’de yayımladığı genel emir, hurda ve ikinci el malzeme alım satımı yapan işletmelerin alım satım kayıtlarını tutmasını, bu belgeleri bir yıl saklamasını ve akü, bakır ve elektronik eşya gibi kalemlerde belge veya faturanın kolluk tarafından istendiğinde gösterilmesini öngörür. Bu nedenle bakır ve akü teslimlerinde satıcı işletmenin unvanı, yetkili kişisi ve malzemenin kaynağı alıcı tarafından kayda geçirilir.

6. Söküm ve yıkım projelerinde belgeler

Bina yıkımı söz konusuysa Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik devreye girer: yapı sahibi veya kanuni temsilcisi ilgili idareden yıkım ruhsatı alır, yıkım öncesinde asbest envanteri çıkarılır ve yıkım atıkları kaynağında ayrıştırılarak lisanslı tesislere gönderilir. Bina yerinde kalan makine ve hat sökümlerinde yıkım ruhsatı gerekmez, ancak iş sağlığı ve güvenliği planı ile tehlikeli madde yönetimi yine gereklidir.

Söküm projelerinin sonunda tesis sahibine bir teslim dosyası verilmesi iyi bir uygulamadır. Bu dosya tipik olarak şunları içerir:

• Sevkiyat bazında kantar fişleri ve tartım özeti
• Sevk irsaliyeleri veya e-irsaliyeler
• Hurda satış faturaları ve varsa hizmet faturaları
• Tehlikeli atıkların yönlendirildiği lisanslı tesislere ait belgeler ve MoTAT kayıtları
• Asbest söz konusuysa söküm ve bertaraf belgeleri
• Alan teslim tutanağı

Mahsup modelinde belgeler

Söküm ve yıkım işlerinde hurda bedelinin söküm hizmet bedelinden mahsup edilmesi yaygın bir modeldir. Muhasebe açısından bunlar genellikle iki ayrı işlemdir: hizmet için hizmeti veren firma, hurda satışı için ise satıcı konumundaki işletme kendi faturasını düzenler; mahsup bu iki tutarın netleştirilmesidir. Modelin nasıl kurulacağını işe başlamadan önce mali müşavirinizle konuşmanızı öneririz.

7. Arşivleme

VUK md. 253’e göre defter ve belgeler, ilgili oldukları yılı izleyen takvim yılından başlayarak beş yıl saklanır. Hurda satışlarında fatura, irsaliye ve kantar fişlerini aynı dosyada, sevkiyat numarasıyla eşleştirerek saklamak; atık beyanına esas tartım özetini de bu dosyaya eklemek, hem vergi incelemesinde hem de çevre denetiminde kayıtların hızla gösterilmesini sağlar. Atık mevzuatına ait belgeler için yönetmeliklerde öngörülen saklama sürelerini çevre görevlinizle birlikte takip edin.

Satıcı türüne göre belge özeti

Satıştan önce hazırlamanız gerekenler

• Kimlik ve yetki: Unvan, vergi dairesi ve numarası, teslimde imza atacak yetkili kişinin bilgileri.
• Vergi durumu: e-Fatura ve e-İrsaliye mükellefiyet durumu, KDV istisnasından vazgeçip vazgeçmediğiniz bilgisi.
• Malzeme listesi: Sınıflar ve yaklaşık miktarlar, mümkünse fotoğraflar.
• Atık bilgisi: Tehlikeli atık varsa türleri ve miktarları, tesisinizin atık yönetim sorumlusu ve kullandığınız atık kodları.
• Saha bilgisi: Yükleme noktası, araç erişimi, forklift veya vinç ihtiyacı, çalışma saatleri ve tesise giriş kuralları.

Biz alım sırasında işletmenin durumuna uygun belgeleri hazırlıyor, tartım kayıtlarını belgeye sınıf sınıf işliyoruz. Süreci hurda alımı sayfasında, düzenli işletme toplamalarını kurumsal hurda yönetimi sayfasında anlattık.

Sık karşılaşılan durumlar

Tesis yönetimi yenileme işinden çıkan hurdayı satıyor

Otel, hastane, alışveriş merkezi veya iş merkezi gibi tesislerde kazan dairesi, klima santrali ya da elektrik tesisatı yenilemesinden bakır boru, kablo ve çelik çıkar. Satışı tesisi işleten şirket kendi faturasıyla yapar. Yenileme işini yürüten yüklenici ile tesis arasında sökülen malzemenin kime ait olduğunu sözleşmede önceden yazmak, sonradan doğabilecek anlaşmazlıkları önler.

Şantiyede taşeron hurdayı ayırıyor

Şantiyelerde demir, kalıp çeliği ve kablo artıkları çoğu zaman taşeron ekiplerce toplanır. Belge, malzemenin sahibi olan tarafın, yani genellikle ana yüklenicinin adına düzenlenir. Hurda bedelinin hangi tarafın hesabına gireceği alt yüklenici sözleşmesinde açıkça yer almalıdır.

Akü ve kablo gibi hassas malzemeler

Atık akü tehlikeli atıktır; asidi boşaltılmadan, kırılmadan ve dik konumda, lisanslı taşıma ile teslim edilmelidir. Kablo ve bakırda kaynağın açıklanabilir olması, satıcı işletmeyi de korur; söküm iş emri veya tesis yenileme projesi gibi bir dayanakla malzemenin nereden çıktığını göstermek yeterlidir.

Belgeler neden önemli?

Doğru belge, satıcı işletmeyi de alıcıyı da korur: miktar ve bedel kayıt altına alınır, malzemenin kaynağı belgelenir, vergi ve atık kayıtları birbiriyle tutarlı olur. Fatura ve KDV istisnası, irsaliye, kantar fişi ve atık beyanı temel çerçeveyi; tehlikeli atıkta lisanslı taşıma ve MoTAT kaydı, söküm projelerinde de teslim dosyası tamamlayıcı katmanı oluşturur. Ayrıntılar değişebileceği için kendi durumunuzu her zaman güncel mevzuat üzerinden teyit edin.

Kaynaklar

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• KDV Genel Uygulama Tebliği, 2026 güncel metin (GİB)
• 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• VUK Genel Tebliği Sıra No 509, güncel metin (GİB)
• Atık Yönetimi Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr)
• Atıkların Karayolunda Taşınmasına İlişkin Tebliğ
• Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği
• İstanbul Valiliği, hurda ve ikinci el malzeme alım satımlarına ilişkin duyuru
• Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete)