Akü Hurdası: Tehlikeli Atık Olarak Güvenli Depolama ve Teslim

Atık akü tehlikeli atıktır. İçindeki kurşun ve sülfürik asit nedeniyle sızdırmaz bir zeminde, devrilmeyecek şekilde ve asidi boşaltılmadan saklanmalı; yalnızca lisanslı araçlarla taşınıp lisanslı tesislere teslim edilmelidir. Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği, sanayi kuruluşlarının atık aküleri teslim edene kadar sızdırmaz zeminde 90 günden fazla bekletmemesini öngörür.

Neden tehlikeli atık?

Bir kurşun-asit akü kabaca dört bileşenden oluşur: kurşun ızgaralar ve plakalar, kurşun oksit ve sülfat pastası, sülfürik asitli elektrolit ve polipropilen kasa. Kurşun toksik bir ağır metaldir; elektrolit ise aşındırıcıdır. Kırılan veya sızdıran bir akü toprağa ve suya kurşun ve asit bırakır.

Bu nedenle atık aküler, metal hurdalarının çoğundan farklı olarak tehlikeli atık sınıfındadır. Atık Yönetimi Yönetmeliği atık üreticisine atıklarını ayrı toplama, geçici depolama, kayıt tutma ve uygun ambalajlama ve etiketleme yükümlülüğü verir. Aküler için ayrıca özel bir yönetmelik vardır.

Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği ne diyor?

Yönetmelik 31.08.2004 tarihli ve 25569 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış, sonraki yıllarda değişikliklerle güncellenmiştir. İşletmeleri doğrudan ilgilendiren hükümler şunlardır:

• Genel yasak (madde 5): Atık piller ve aküler evsel veya diğer atıklarla birlikte depolanamaz, alıcı ortama verilemez ve yakılamaz.
• Sanayi kuruluşları (madde 13): Sanayi kuruluşları atık hale gelen aküleri, teslim edene kadar sızdırmaz bir zeminde 90 günden fazla bekletmez.
• Taşıma (madde 17): Atık akü taşıyan gerçek ve tüzel kişilerin valilikten taşıma lisansı alması gerekir. Lisans firmaya ve araca verilir, süresi sınırlıdır.
• Geçici depolama alanları (madde 12 ve 18): Akü satış ve bakım yerlerindeki geçici depolama için beton veya asfalt zemin, asite dayanıklı yüzey, sınırlı istif yüksekliği ve sızdıran aküler için asite dayanıklı kap gibi şartlar tanımlanır.

Yönetmeliğin güncel metni ve işletmenize özgü yükümlülükler için çevre danışmanınızla teyit etmenizi öneririz. Bu yazı hukuki görüş değildir; atık akünün tesisinizde nasıl yönetileceğine dair pratik bir çerçeve sunar.

Akü türlerini ayırın

İşletmelerden çıkan aküler tek tip değildir. Teslim öncesi şu gruplara ayırmak hem güvenliği hem değerlendirmeyi kolaylaştırır:

Lityum aküleri kurşun-asit akülerle aynı palete koymayın. Hasarlı lityum hücreler yangın çıkarabilir ve tamamen farklı bir geri dönüşüm zincirine gider. Elinizde lityum akü varsa teklif talebinde ayrıca belirtin.

Akü tiplerinin neden ayrı değerlendirildiğini akü hurda fiyatları sayfasında, kurşunun diğer hurda sınıflarını kurşun hurdası çeşitleri sayfasında anlattık.

Tesiste güvenli depolama adımları

Atık aküler için ayrı bir alan belirleyip şu kurallarla yönetmek çoğu riski ortadan kaldırır:

1. Alanı belirleyin. Kapalı veya üstü örtülü, yağmur almayan, beton ya da asfalt zeminli, gidere bağlı olmayan bir köşe seçin.
2. Zemini koruyun. Asite dayanıklı tava, sızdırmaz palet veya polipropilen kasa kullanın.
3. Aküleri dik tutun. Kutup başları yukarıda kalacak şekilde istifleyin; istifi alçak tutun.
4. Kutup başlarını kapatın. Kısa devreyi önlemek için uçları bantlayın veya koruyucu kapakla kapatın; aküleri metal parçalarla temas ettirmeyin.
5. Sızdıranları ayırın. Çatlak veya sızdıran aküleri asite dayanıklı ayrı bir kaba koyun.
6. Asidi boşaltmayın, aküyü kırmayın. Akünün bütün halde teslim edilmesi gerekir; elektroliti dökmek hem tehlikeli hem mevzuata aykırıdır.
7. Kayıt tutun. Alana giren akülerin tarihini ve yaklaşık adedini not edin; 90 günlük süreyi takip etmek için bu kayıt yeterlidir.
8. Etiketleyin. Alanı "atık akü" ibaresiyle işaretleyin, yakına nötralize edici malzeme ve kişisel koruyucu donanım koyun.

Teslim sürecinde hangi belgeler oluşur?

Atık akü teslimi, sıradan metal hurdası satışından daha fazla kayıt içerir. Genel olarak şunlar oluşur:

• Satış faturası ve sevk irsaliyesi
• Tehlikeli atık taşımasına ilişkin elektronik takip kayıtları
• Kantar fişi (brüt, dara, net) ve akü tiplerine göre ayrı satırlar

Elektronik atık takibi Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın sistemleri üzerinden yürür ve atık üreticisi olarak işletmenizin kaydı gerekir. Hurda satışındaki genel belge düzenini hurda satarken gereken belgeler yazısında anlattık. Teklif aşamasında işletmenizin atık üreticisi bilgilerini ve akülerin kaynağını soruyoruz.

Sızıntı veya kırılma olursa ne yapılır?

En dikkatli depolamada bile kasası çatlak bir akü veya devrilen bir palet olabilir. Böyle bir durumda sırasıyla şunlar yapılır:

1. Alanı boşaltın ve havalandırın. Elektrolit buharı ve asit sıçraması göz ve cilt için tehlikelidir.
2. Koruyucu donanım kullanın. Aside dayanıklı eldiven, gözlük ve uygun iş elbisesi giymeden müdahale etmeyin.
3. Sızıntıyı sınırlayın. Akan sıvının gidere veya toprağa ulaşmasını emici malzeme ile önleyin.
4. Nötralize edin. Asit dökülmelerinde işletmenizin acil durum talimatında belirtilen nötralize edici malzemeyi kullanın.
5. Hasarlı aküyü ayrı kaba alın. Asite dayanıklı, kapaklı bir kaba koyup diğer akülerden ayırın.
6. Kirlenmiş malzemeyi ayrı toplayın. Asitle kirlenmiş emici malzeme ve temizlik atığı da tehlikeli atıktır; ayrı torbalanır ve etiketlenir.

Bu adımların işletmenizin acil durum planında ve çalışanlarınızın eğitiminde yer alması gerekir. İş güvenliği uzmanınızla birlikte kısa bir talimat hazırlayıp akü alanına asmak iyi bir uygulamadır.

Sık yapılan hatalar

• Aküleri açık alanda, toprak üzerinde bırakmak: Yağmur suyu kasadaki çatlaklardan asit taşır.
• Metal hurda yığınına atmak: Kesme ve presleme sırasında akü kırılır, yük kirlenir.
• Asidi boşaltıp "kuru" teslim etmek: Ağırlığı azaltmak için yapılan bu işlem tehlikelidir ve mevzuata aykırıdır.
• Lisanssız araçla taşıtmak: Sorumluluk zinciri kırılır; kayıtlarda boşluk oluşur.
• Aylarca biriktirmek: Bekleme süresi uzadıkça hem mevzuat riski hem sızıntı riski artar.

UPS ve telekom akülerinde özel durum

Veri merkezleri, hastaneler, bankalar ve üretim tesislerindeki UPS sistemleri çok sayıda küçük jel veya AGM akü içerir. Bu aküler genellikle belirli bir ömür sonunda topluca değiştirilir ve bir anda yüzlerce akü çıkar. Bu tür değişimlerde dikkat edilmesi gerekenler:

• Kabin içinde kısa devre riski: Akü dizileri seri bağlıdır ve sökülürken yüksek gerilim oluşabilir. Söküm, UPS’i tanıyan teknik personel tarafından yapılmalıdır.
• Paletleme: Küçük aküler palete dik, sıkı ve kutup başları korunarak dizilmeli; palet streç ile sabitlenmelidir.
• Karışık kimyalar: Aynı sistemde eski kurşun-asit akülerle yeni lityum modüller bir arada bulunabilir. Bunları kesinlikle ayırın.
• Değişim takvimi: Yeni akü montajı ile eski akülerin sahadan çıkışı aynı gün planlanırsa geçici depolama ihtiyacı en aza iner.

Düzenli akü çıkan işletmeler için

Forklift filosu, jeneratör parkı veya büyük UPS sistemi olan işletmelerde atık akü düzenli aralıklarla çıkar. Bu durumda her seferinde yeniden düzenleme yapmak yerine sabit bir depolama alanı, belirli toplama aralıkları ve kayıt düzeni kurmak daha güvenlidir. Bu yapıyı diğer hurda akışlarınızla birlikte kurumsal hurda yönetimi kapsamında planlıyoruz. Tek seferlik alımlar için genel süreç hurda alımı sayfasında.

Teslimde akü tiplerini ayrı tartıyor, kantar fişini tip bazında düzenliyoruz; ödeme tartım sonrası aynı gün EFT ile ve faturalı yapılır. Biriken akülerin türünü, yaklaşık adedini veya tonajını ve depolama alanının fotoğrafını teklif al formundan iletin; aynı iş günü içinde dönüş yapıp teslimi 90 günlük süreyi aşmadan planlayalım.

Kaynaklar

• Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği, Resmî Gazete 31.08.2004, sayı 25569
• Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği (Lexpera, konsolide metin)
• Atık Yönetimi Yönetmeliği, Resmî Gazete 02.04.2015, sayı 29314