Kablo Yakmak Neden Zarar? Çevre Mevzuatı ve Yanık Bakır

Kablo yakmak, kılıftaki PVC ve kauçuğu zehirli duman olarak havaya verir, toprağa kalıntı bırakır ve 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun kirletme yasağına aykırıdır. Kanun bu tür aykırılıklar için idari para cezası, gerektiğinde faaliyetin durdurulması ve kirletenin zararı karşılama sorumluluğunu öngörür. Üstelik yakılan bakır oksitlenir, ağırlık kaybeder ve soyma bakır yerine yanık bakır sınıfından değerlendirilir; yani yakmak para da kaybettirir.

Kablo yandığında ne olur?

Kablo kılıfları çoğunlukla PVC, polietilen veya kauçuktur. PVC klor içerir; yandığında hidrojen klorür gazı ve dioksin, furan gibi kalıcı organik kirleticiler açığa çıkar. Kontrolsüz açık yakmada sıcaklık düşük ve yanma eksik olduğu için bu bileşiklerin oluşumu artar. Siyah, yoğun duman bu eksik yanmanın işaretidir.

Yakma sonrası geriye kalanlar da sorunludur:

• Kül ve cüruf: Kılıftaki dolgu maddeleri, stabilizatörler ve metal kalıntılar toprağa karışır.
• Toprak ve su kirliliği: Yağmurla birlikte kalıntılar zemine ve drenaja taşınır.
• Sağlık etkisi: Duman yakma yapan kişiyi ve çevredeki çalışanları doğrudan etkiler.

Bu nedenle kablo yakmak, sanayi bölgelerinde en sık şikâyet edilen çevre aykırılıklarından biridir.

Çevre Kanunu ne diyor?

2872 sayılı Çevre Kanunu’nun konuyla ilgili temel hükümleri şunlardır:

• Kirletme yasağı (madde 8): Her türlü atık ve artığın çevreye zarar verecek şekilde, yönetmeliklerde belirlenen standart ve yöntemlere aykırı olarak doğrudan veya dolaylı biçimde alıcı ortama verilmesi yasaktır. Kirlenme ihtimali olan durumlarda ilgililer kirlenmeyi önlemekle yükümlüdür.
• Faaliyetin durdurulması (madde 15): Kanuna ve yönetmeliklere aykırı faaliyet, süre verilerek veya çevre ve insan sağlığı yönünden tehlike varsa süre verilmeden kısmen ya da tamamen durdurulabilir. Durdurma, cezaların uygulanmasına engel değildir.
• İdari para cezaları (madde 20): Kanun; emisyon standartlarına aykırılık, atıkları usule aykırı toplama, taşıma, depolama veya bertaraf etme ve çevreyi kirletme gibi fiiller için idari para cezası öngörür.
• Kusursuz sorumluluk (madde 28): Çevreyi kirletenler, sebep oldukları zarardan kusur şartı aranmaksızın sorumludur; genel hükümlere göre tazminat sorumluluğu da saklıdır.

Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme ile güncellendiği için burada rakam vermiyoruz. Ağır kirlilik hallerinde Türk Ceza Kanunu’ndaki çevrenin kirletilmesine ilişkin suç hükümleri de gündeme gelebilir. Somut bir durumla karşı karşıyaysanız hukuk müşavirinizle veya çevre danışmanınızla görüşün.

İşletmelerden çıkan hurda ve atıkların genel mevzuat çerçevesini hurda satarken gereken belgeler yazısında anlattık.

İşletme açısından risk kimde?

Kablonun kimin tarafından yakıldığı her zaman sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Tesisinizin arka sahasında, şantiyenizde veya kiraladığınız arazide kablo yakıldığında denetim ekibi alan sahibini ve atık üreticisini muhatap alabilir. Atık Yönetimi Yönetmeliği de atık üreticisine atıklarını ayrı toplama ve lisanslı tesislere gönderme yükümlülüğü verir.

Pratikte şu durumlar risk yaratır:

• Taşeronların söküm sonrası kabloyu "hızlı temizlemek" için yakması
• Şantiye veya depo sahasında kablo kalıntısının açık alanda bırakılması
• Kablonun belgesiz alıcılara verilmesi ve nereye gittiğinin bilinmemesi

Bu riskleri azaltmanın en kolay yolu, kablonun sahadan nasıl çıkacağını işin başında yazılı olarak belirlemektir.

Yanık bakır ekonomik olarak da kayıptır

Yakmanın arkasındaki düşünce genellikle "kılıfı kaldırıp saf bakırı satarım" şeklindedir. Oysa sonuç çoğu zaman tersidir:

Yanma sırasında yüzeyde oksit tabakası oluşur, ince teller kısmen erir veya kırılganlaşır. Alıcı bu malzemeyi soyma bakır olarak değil, yanık bakır olarak değerlendirir. Yani hem emek hem malzeme kaybı olur. İki sınıfı sahada nasıl ayırdığımızı soyma bakır nasıl anlaşılır yazısında anlattık; güncel satırlar bakır hurda fiyatları sayfasında.

Yakmak yerine ne yapılır?

Kablo hurdasını değerlendirmenin yasal ve çoğu zaman daha kârlı üç yolu vardır:

1. Kabloyu olduğu gibi satmak. Kablo hurdası, kablo tipine ve bakır oranına göre kendi sınıfından değerlendirilir. Kılıf ayrımı geri dönüşüm tesislerinde mekanik yöntemlerle yapılır. Kablo sınıflarını kablo hurdası türleri sayfasında, güncel satırları kablo hurda fiyatları sayfasında bulabilirsiniz.
2. Mekanik soyma. Kalın kesitli tek damarlı kablolarda soyma makinesiyle kılıf çıkarmak mantıklı olabilir. İnce ve çok damarlı kablolarda ise emek ve fire genellikle kazancı aşar. Hesabı kablo soymak mı, satmak mı yazısında yaptık.
3. Tipe göre ayrıştırıp biriktirmek. Enerji kablosu, tesisat kablosu, telekom kablosu ve alüminyum iletkenli kabloları ayrı big bag veya kasalarda biriktirmek, değerlendirmeyi yükseltir.

Elinizde yanık bakır varsa ne yapmalı?

Bazen tesisinizde geçmişten kalan yanık bakır veya yarı yanmış kablo bulunabilir. Bu malzeme de geri dönüştürülebilir; yapılması gerekenler şunlardır:

• Yeniden yakmayın. Yarı yanmış kabloyu "tamamlamak" için tekrar ateşe vermek hem kirliliği hem riski artırır.
• Ayrı tutun. Yanık bakırı soyma bakırla, temiz kabloyla veya diğer metallerle karıştırmayın; ayrı bir big bag veya kasada biriktirin.
• Kül ve kalıntıyı ayırın. Yakma alanındaki kül ve kalıntılar metal hurdası değildir; atık olarak ayrı değerlendirilmesi gerekir. Bu konuda çevre danışmanınızdan görüş alın.
• Durumu açıkça belirtin. Teklif talebinde malzemenin yanık olduğunu belirtmek, sahada sürpriz yaşanmasını önler ve değerlendirmeyi hızlandırır.

Yanık bakır, soyma bakıra göre daha düşük bir sınıftan değerlendirilir; ancak doğru ayrıldığında yine de değerli bir hurdadır.

Söküm ve yıkım işlerinde kablo nasıl yönetilir?

Kablo yakma vakalarının önemli bir kısmı söküm, yıkım ve tadilat işlerinde ortaya çıkar. Bir fabrika veya bina söküldüğünde kilometrelerce kablo, tava, kanal ve pano bir anda sahaya dökülür. İş baskısı altındaki ekipler bu yığını hızlı temizlemenin yolunu ararken yakma seçeneği gündeme gelir.

Bunu önlemek için kablonun söküm planında ayrı bir kalem olarak yer alması gerekir:

• Sökümden önce kablo envanteri: Enerji kabloları, kumanda kabloları, tesisat kabloları ve alüminyum iletkenli kablolar kabaca belirlenir.
• Sökümle eş zamanlı ayırma: Kablolar tavadan çıkarılırken tipine göre ayrı yığınlara alınır; daha sonra yığın içinden ayırmak çok daha zordur.
• Kesme ve demetleme: Uzun kablolar taşınabilir boylarda kesilip demetlenir; büyük makaralarda kalan kablolar makarasıyla birlikte değerlendirilebilir.
• Kalıntıların ayrılması: Kablo tavaları, kelepçeler, pabuçlar ve klemensler ayrı malzeme olarak toplanır.

Söküm sözleşmesinde kablonun mülkiyetinin, taşıma şeklinin ve teslim noktasının açıkça yazılması, sahadaki tartışmaları da önler.

Sahada uygulanabilecek kurallar

Kablo yakılmasını önlemenin en etkili yolu, sahada açık kurallar koymaktır:

1. Yazılı talimat verin. Söküm sözleşmelerine ve taşeron talimatlarına "kablo yakılmaz, sahadan bütün halde çıkar" maddesini ekleyin.
2. Toplama noktası belirleyin. Kablolar için etiketli, kapalı veya üstü örtülü bir biriktirme alanı ayırın.
3. Tipe göre ayırın. Kabloları tipine ve kesitine göre ayrı kaplara koyun; uçlardaki pabuç ve klemensleri sökün.
4. Düzenli çıkış planlayın. Kablo sahada uzun süre beklediğinde yakma veya hırsızlık riski artar.
5. Kayıt tutun. Her çıkışta kantar fişi ve fatura alın; kablonun nereye gittiği belgeli olsun.

Bu düzeni kurmak için sahada destek gerektiğinde hurda toplama ve ayrıştırma hizmetiyle kabloları tipine göre ayırıyoruz. Tartımda her sınıfı ayrı tartıyor, kantar fişinde brüt, dara ve net ağırlığı gösteriyoruz; ödeme tartım sonrası aynı gün EFT ile ve faturalı yapılır. Genel alım süreci hurda alımı sayfasında.

Sahanızda biriken kabloların fotoğraflarını, mümkünse kablo tiplerini ve yaklaşık tonajı teklif al sayfasından paylaşın; kabloyu yakmadan, bütün halde ve belgeli şekilde sahadan çıkarmanın planını aynı iş günü içinde birlikte konuşalım.

Kaynaklar

• 2872 sayılı Çevre Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• Atık Yönetimi Yönetmeliği, Resmî Gazete 02.04.2015, sayı 29314