Fabrikalar İçin Atık Yönetimi ve Hurda: Geçici Depolama ve Kayıtlar

Atık Yönetimi Yönetmeliği'ne göre fabrikada oluşan hurda ve atıklar türlerine göre ayrı toplanır, üretildikleri tesisin sınırları içinde etiketli olarak geçici depolanır ve izin veya çevre lisansı olan tesislere gönderilir. Geçici depolama süresi tehlikeli atıklarda en fazla altı ay, tehlikesiz atıklarda en fazla bir yıldır. Atık üreticisi kayıt tutar ve her yıl önceki yıla ait atık beyanını Mart ayı sonuna kadar çevrimiçi olarak yapar.

Bu yazı hurda satışındaki ticari belgeleri değil, atık mevzuatı tarafını anlatıyor. Fatura, irsaliye ve kantar fişi için hurda satarken gereken belgeler yazısına bakabilirsiniz.

Hurda, atık mevzuatında nerede durur?

Fabrikadan çıkan metal hurda iki ayrı düzlemde yer alır. Ticari açıdan faturalandırılan bir maldır. Çevre mevzuatı açısından ise atık kodu olan ve kaydı tutulan bir atıktır. Metal hurdaların büyük kısmı tehlikesiz atık sınıfındadır; ancak atık aküler, tehlikeli maddeyle kirlenmiş metaller ve bazı kablolar tehlikeli atık kodlarına girer. Hangi kalemin hangi koda girdiği, işletmenin atık kayıtlarının temelidir.

Tablodaki kodlar örnektir; kesin kod, atığın kaynağına ve içeriğine göre belirlenir. İşletmenizdeki her atık akışının kodunu çevre danışmanınızla teyit edin.

Atık üreticisinin temel yükümlülükleri

Yönetmeliğin 9. maddesi, atık üreticisine bir dizi yükümlülük getirir. Fabrika işleyişi açısından öne çıkanlar şunlardır:

• Atıkları ayrı toplamak ve geçici depolamak
• Atıklar için kayıt tutmak, uygun şekilde ambalajlamak ve etiketlemek
• Atık yönetim planını hazırlayıp il müdürlüğüne sunmak ve onaylatmak
• Gerekli durumlarda geçici depolama izni almak
• Atıkları izin veya çevre lisansı olan tesislere göndermek
• Yıllık atık beyanını yapmak
• Atık yönetimiyle ilgili çalışanlara eğitim verilmesini sağlamak

Atık yönetim planının hangi işletmeler için ve hangi formatta hazırlanacağı tesisin niteliğine göre değişebilir; bu ayrıntıyı çevre danışmanınızla netleştirmenizi öneririz.

Geçici depolama: yer, etiket, süre

Yönetmeliğin 13. maddesi geçici depolamanın kurallarını düzenler:

• Yer: Atıklar üretildikleri yerde, tesis sınırları içinde depolanır. Yeterli alan yoksa il müdürlüğünce uygunluğu onaylanmış bir alan kullanılabilir.
• Düzen: Atıklar türlerine göre, birbirleriyle reaksiyona girmeyecek şekilde ayrı tutulur.
• Etiket: Kapların üzerinde "tehlikeli atık" veya "tehlikesiz atık" ibaresi, atık kodu, miktar ve depolama tarihi bulunur.
• Süre: Tehlikeli atıklar en fazla altı ay, tehlikesiz atıklar en fazla bir yıl geçici depolanabilir.
• İzin: Ayda bin kilogramdan az tehlikeli atık üretenler geçici depolama izninden muaftır; bu miktarın üzerinde üretenler il müdürlüğünden izin alır.
• Sigorta: Tehlikeli atık geçici depolama alanları için miktardan bağımsız olarak zorunlu mali sorumluluk sigortası öngörülür.

Pratikte bu kurallar, metal hurda kaplarının tehlikeli atık alanından ayrı tutulmasını ve her kabın üzerinde tarih yazmasını gerektirir. Bir yıldan fazla bekleyen hurda yığını, hem değer kaybı hem de mevzuat açısından sorundur. Kap seçimi ve saha yerleşimi için hurda konteyneri seçimi yazısına bakabilirsiniz.

Kayıt ve yıllık beyan

Atık üreticisi atıklarının kronolojik kaydını tutar. Yönetmelik ayrıca yıllık atık beyanını düzenler: beyan formu, bir önceki yıla ait bilgileri içerecek şekilde her yıl Ocak ayından itibaren doldurulur ve en geç Mart ayı sonuna kadar Bakanlığın çevrimiçi uygulamaları üzerinden onaylanır; bir nüshası beş yıl saklanır.

Kayıtların da en az beş yıl saklanması öngörülür. Beyanın doğru olması için yıl boyunca tutulan kayıtların düzenli olması gerekir; Ocak ayında bir yılın belgelerini geriye dönük toplamaya çalışmak hem zaman alır hem de eksik kayıt riskini artırır. Hurda tarafında bu kayıtların dayanağı, her teslimde düzenlenen kantar fişi, sevk irsaliyesi ve faturadır. Her sınıfı ayrı tartıp kantar fişinde brüt, dara ve net ağırlığı ayrı satırlarda gösteriyoruz; bu kayıtlar yıllık beyanın hazırlanmasını kolaylaştırır. Kantar fişinin nasıl kontrol edileceğini kantar fişi nasıl okunur? yazısında anlattık.

Bakanlığın çevrimiçi sistemlerinin adları ve ekranları zaman içinde değişebildiği için, beyanın hangi uygulama üzerinden ve hangi adımlarla yapılacağını her yıl güncel duyurulardan veya çevre danışmanınızdan teyit edin.

Taşıma: tehlikeli atıkta MoTAT

Atıkların Karayolunda Taşınmasına İlişkin Tebliğ, tehlikeli atıkların taşınmasını çevrimiçi bir sisteme bağlar. Mobil Atık Takip Sistemi (MoTAT), taşımaların kaynağında kaydını tutan, taşıma firmalarını ve araçlarını lisanslayan ve atık yüklü araçları yolda izleyen bir sistemdir.

Tebliğe göre tehlikeli atık taşıması başlamadan önce atık üreticisi sistem üzerinde çevrimiçi ulusal atık taşıma formunu doldurur ve transfer talebini onaylar; sistem bu taşıma için bir kontrol numarası üretir ve taşıyıcının mobil cihazından girilen bilgilerle eşleştirilir. Tebliğ, tek seferde elli kilogramın altında taşınan atıklarda (tıbbi atıklar hariç) lisanslı araç zorunluluğu aramaz, ancak kayıt için taşıma formunun kullanılmasını öngörür.

Fabrikalarda bu konunun en sık karşılaşılan örneği forklift ve yedek güç aküleridir. Akü teslimini akü hurdası güvenli teslim yazısında, fiyat satırlarını hurda akü fiyatları sayfasında bulabilirsiniz. Tehlikesiz metal hurdanın taşınmasında hangi formun gerektiği konusunda yorum farkı olabileceği için bu ayrıntıyı çevre danışmanınızla teyit etmenizi öneririz.

Sık karşılaşılan hatalar

Fabrika denetimlerinde ve hurda teslimlerinde sık gördüğümüz sorunlar çoğu zaman basit düzen eksikliklerinden kaynaklanır:

• Akünün metal hurdaya karışması: Eski forklift veya UPS aküleri demir konteynerine atılır; tehlikeli atık tehlikesiz bir akışın içine girmiş olur.
• Tarihsiz kaplar: Kapların üzerinde depolama tarihi olmadığı için ne kadar süredir beklediği bilinmez.
• Yağlı talaşın açıkta beklemesi: Yağmur suyu talaştaki yağı zemine ve drenaja taşır.
• Belgelerin dağınık tutulması: Kantar fişi bir birimde, fatura muhasebede, irsaliye depoda kalır; yıl sonunda beyan için bir araya getirmek zorlaşır.
• Kimyasal bidonların plastik hurdaya konması: İçinde kimyasal bulunmuş ambalaj, temiz plastik ambalajla aynı akışta değerlendirilmez.

Bu hataların hiçbiri büyük bir yatırım gerektirmez; doğru etiket, ayrı kap ve tek bir belge klasörü çoğunu çözer. Düzeni kurduktan sonra yılda birkaç kez kısa bir iç kontrol yapmak, kapların ve kayıtların zamanla bozulmasını önler.

Fabrikada uygulanabilir bir düzen

1. Tüm atık ve hurda akışlarını kaynağa göre listeleyin.
2. Her akış için atık kodunu ve tehlikeli olup olmadığını belirleyin.
3. Metal hurda kapları ile tehlikeli atık geçici depolama alanını fiziksel olarak ayırın.
4. Her kabı etiketleyin: nitelik, kod, miktar, depolama tarihi.
5. Depolama sürelerini izleyen basit bir çizelge tutun.
6. Her teslimin kantar fişi, irsaliye ve fatura kopyasını aynı dosyada saklayın.
7. Tehlikeli atıkları lisanslı firmalarla, takip sistemi üzerinden gönderin.
8. Yıllık beyan için kayıtları Ocak ayında toparlayın.

Hurdayı teslim edeceğiniz alıcının izin ve lisans durumunu sormanız, yönetmeliğin atıkların izinli tesislere gönderilmesi şartı açısından da önemlidir. Biz kurumsal hurda yönetimi modelinde, hangi kalemlerin hurda olarak tarafımızdan alınacağını ve hangilerinin lisanslı tehlikeli atık firmalarına yönlendirileceğini baştan ayırıyoruz. Sahada sınıf ayrımına destek için hurda toplama ve ayrıştırma sayfasına bakabilirsiniz.

Hurda kaplarınızın birkaç fotoğrafını ve aylık yaklaşık miktarı paylaşın; düzenli toplama ve belge akışını birlikte kuralım: teklif al.

Kaynaklar

• Atık Yönetimi Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr)
• Atıkların Karayolunda Taşınmasına İlişkin Tebliğ (mevzuat.gov.tr)