Pirinç mi Bronz mu? Sarı Hurdayı Sahada Ayırt Etme

Pirinç, bakır ile çinkonun; bronz ise bakır ile kalayın alaşımıdır. Sahada ikisini ayırmanın en hızlı yolu renk, kesit yüzeyi ve parçanın nereden çıktığıdır: pirinç açık, parlak sarıdır ve genellikle vana, rakor ve armatürden gelir; bronz daha koyu, kırmızımsı kahverengi tondadır ve çoğunlukla burç, yatak ve pompa parçalarından çıkar. Emin olamadığınız partiyi ayrı tutup analize bırakmak, iki sınıfın birbirine karışmasından her zaman daha ucuzdur.

Neden ayırmak gerekiyor?

Sektörde "sarı" denince çoğu zaman bütün sarı renkli bakır alaşımları akla gelir. Oysa ergitme tarafında pirinç ve bronz farklı ürünlere gider. Kalay içeren bir bronz parçası pirinç yüküne karıştığında, eritilen metalin bileşimi bozulur; tersi de geçerlidir. Bu yüzden alıcı tarafında karışık yük, içindeki en düşük sınıftan veya ayrı bir karışık satırdan değerlendirilir.

Sarı hurdanın genel sınıflarını sarı hurda türleri sayfasında anlattık. Bu yazı yalnızca pirinç ile bronzu sahada birbirinden ayırmaya odaklanıyor.

Bileşimde fark nedir?

İki alaşım ailesinin de içinde çok sayıda kalite vardır. Sahada en sık karşılaşılanları şöyle özetleyebiliriz:

• Talaşlı işleme pirinci (CuZn39Pb3, CW614N): Adından da anlaşıldığı gibi yaklaşık yüzde 39 çinko ve yüzde 3 civarında kurşun içerir. Kurşun talaşın kırılmasını kolaylaştırır; CNC ve otomat tezgâhlarında işlenen rakor, nipel ve vana gövdelerinin büyük kısmı bu tip pirinçtir.
• Kurşunsuz veya düşük kurşunlu pirinçler (ör. CuZn37): Levha, boru ve derin çekme parçalarda görülür.
• Fosfor bronzu (CuSn8, CW453K): Yaklaşık yüzde 7,5 ile 8,5 arasında kalay ve az miktarda fosfor içerir. Yay, kontak ve burç üretiminde kullanılır.
• Döküm bronzları: Kalay oranı daha yüksek olan, bazen çinko ve kurşun da içeren döküm alaşımlarıdır. Sonsuz vida dişlisi, yatak ve pompa gövdesi gibi parçalarda karşınıza çıkar.
• Alüminyum bronzu: Kalay yerine alüminyum (çoğu zaman demir ve nikelle birlikte) içerir. Altın sarısı rengi nedeniyle pirinçle karıştırılabilir, ancak ayrı bir aile olarak değerlendirilir.

Bu son madde önemlidir: "bronz" kelimesi her zaman kalay anlamına gelmez. Alüminyum bronzu, kalaylı bronzla da pirinçle de aynı yüke girmemelidir.

Sahada 5 pratik kontrol

1. Renk ve patina

Temiz yüzeyde pirinç açık sarı, limon sarısı veya altın sarısıdır. Kalaylı bronz ise kızıla çalan kahverengi bir tondadır; bakıra pirinçten daha yakın görünür. Zamanla pirinç matlaşıp kahverengileşir, bronz ise koyu kahverengi ile yeşilimsi bir patina alır. Patina rengi yanıltıcı olabileceği için tek başına karar vermeyin; bir sonraki adıma geçin.

2. Kesit veya eğe testi

Parçanın görünmeyen bir yerini eğeyle birkaç kez çizin ya da taşla küçük bir alanı parlatın. Oksit tabakasının altındaki renk gerçek rengi verir. Parlak sarı çıkıyorsa büyük olasılıkla pirinç, kızıl-pembe tonlu altın rengi çıkıyorsa bronz adayıdır. Gümüşi veya gri bir çekirdek görüyorsanız parça kaplamalı olabilir; bu durumda aşağıdaki zamak uyarısına bakın.

3. Parçanın nereden çıktığı

Hangi ekipmandan söküldüğü çoğu zaman en güçlü ipucudur:

4. Ağırlık ve elde tutuş

Pirinç ve kalaylı bronzun yoğunlukları birbirine yakındır, bu yüzden ağırlık bu ikisini ayırmaz. Ancak aynı boyuttaki bir zamak parçası belirgin şekilde hafiftir. Elinizdeki "pirinç" kapı kolu veya musluk beklediğinizden hafifse, kaplamalı zamak olma ihtimalini düşünün.

5. Mıknatıs testi

Pirinç de bronz da mıknatıs tutmaz. Mıknatıs yapışıyorsa parçanın içinde çelik bir mil, vida, burç gömleği veya pirinç kaplı çelik var demektir. Bu test pirinçle bronzu ayırmaz, ama sarı yükü demirden temizlemenin en ucuz yoludur.

Talaşta renk ve şekil

CNC atölyelerinde pirinç ve bronz talaşı aynı tezgâhta sırayla işlenebilir. Pirinç talaşı genellikle kısa, kırılgan ve parlak sarıdır. Bronz talaşı daha koyu, kızıla çalan renktedir ve alaşıma göre daha uzun kıvrılabilir. İki iş arasında talaş haznesini boşaltmak ve her malzeme için ayrı kova kullanmak, sonradan ayırması neredeyse imkânsız olan karışık talaş oluşmasını engeller. Talaşta yağ ve soğutma sıvısı oranı da değerlendirmeyi etkiler; bu konuyu alüminyum özelinde alüminyum talaşı ve döküm hurdası yazısında ayrıntılı anlattık, aynı ilkeler sarı talaş için de geçerlidir.

Karıştırılan diğer malzemeler

Sarı hurdaya en sık şu malzemeler karışır:

• Kaplamalı zamak: Krom, nikel veya pirinç görünümlü kaplamalı çinko döküm parçalar. Hafiftir, kesitte gri görünür. Ayrıntılar için zamak ve çinko hurdası yazısına bakabilirsiniz.
• Pirinç kaplı çelik: Mıknatısa yapışır.
• Bakır: Kızıl renklidir; kalaylı bronzla karıştırılabilir. Bakır sınıfları için soyma bakır nasıl anlaşılır yazısı yol gösterir.
• Alüminyum bronzu ve nikel içeren alaşımlar: Gözle ayırması zordur, analiz gerekir.

Sık yapılan hatalar

Sahada en çok karşılaştığımız hatalar, ayırma tekniğinden çok alışkanlıktan kaynaklanır:

• Bütün sarıları tek big bag'e atmak: Armatür, burç, radyatör ve talaş bir aradaysa yük karışık sarı olarak değerlendirilir. İçindeki temiz pirinç de bu satırdan hesaplanır.
• Montajlı parçayı sökmeden göndermek: Vana içindeki çelik mil, plastik kol veya kauçuk conta, tartımda kesinti sebebidir.
• Bronz burcun çelik gömleğini ayırmamak: Bazı burçlar çelik bir dış gömleğin içine bronz kaplanarak üretilir. Mıknatıs bunu hemen gösterir.
• Patinaya göre karar vermek: Uzun süre açıkta kalmış pirinç koyulaşır ve bronz gibi görünebilir. Eğe testi yapmadan sınıf belirlemeyin.
• Talaşı ıslak bırakmak: Soğutma sıvısıyla dolu talaş hem ağırlığı yanıltır hem de oksitlenmeyi hızlandırır.

Radyatör ve karışık sarı hakkında

Bakır borulu, pirinç kanatlı veya pirinç başlıklı radyatörler, sarı hurdanın içinde ayrı bir grup oluşturur. İçlerinde lehim, demir bağlantı parçaları ve bazen plastik tank bulunur. Bu parçaları ne pirinç ne de bronz yüküne koyun; ayrı bir kasada biriktirin. Aynı şekilde, hangi sınıfa ait olduğunu çözemediğiniz küçük sarı parçaları da "karışık sarı" olarak ayrı tutmak, temiz yükünüzün değerini korur. Karışık bir kasa, iki temiz kasayı bozmaktan her zaman daha iyidir.

Ayırma için adım adım yöntem

1. Sarı görünen bütün parçaları tek alanda toplayın ve mıknatısla demir içerenleri ayırın.
2. Vana, musluk gibi montajlı parçalardaki çelik mil, plastik kol ve contaları sökün.
3. Parça tipine göre ilk ayrımı yapın: armatür ve rakor bir tarafa, burç ve yatak diğer tarafa.
4. Her gruptan birkaç parçayı eğeyle çizip gerçek rengi kontrol edin.
5. Hafif ve kesiti gri olan parçaları zamak adayı olarak ayrı kasaya koyun.
6. Emin olamadığınız parçaları "analiz bekliyor" etiketiyle ayrı tutun.
7. Talaşı malzemeye göre ayrı kovalarda, mümkünse süzülmüş halde biriktirin.

Emin olamadığınızda analiz

Göz ve eğe testi çoğu durumda yeterlidir, ama bileşimi kesin söylemez. Alüminyum bronzu, kurşunlu ve kurşunsuz pirinç, düşük kalaylı bronz gibi ayrımlar için taşınabilir XRF cihazı birkaç saniyede yaklaşık bileşimi gösterir. Biz tartımda her malzeme sınıfını ayrı tartıyor, şüpheli parçalarda gerektiğinde XRF analiziyle sınıfı birlikte netleştiriyoruz. Kantar fişinde her sınıf brüt, dara ve net olarak ayrı görünür.

Pirinç ve bronzun güncel değerlendirme satırlarını sarı hurda fiyatları sayfasında görebilirsiniz. Sarı hurdanın bakır fiyatıyla ilişkisi de aynı sayfada açıklanıyor.

Saklama ve teslim

Ayrılmış sarı hurdayı big bag, kasa veya etiketli varillerde, kuru bir alanda tutmak hem oksitlenmeyi yavaşlatır hem de tartımı hızlandırır. Tesiste düzenli sarı hurda çıkıyorsa, ayrıştırmayı kaynağında kurmak için hurda toplama ve ayrıştırma hizmetimizden yararlanabilirsiniz. Yalnızca işletmelerden alım yaptığımızı, küçük partileri ton düzeyine ulaşana kadar biriktirmenizi önerdiğimizi de belirtelim; alım sürecinin tamamı hurda alımı sayfasında.

Elinizdeki sarı hurdanın birkaç yakın plan fotoğrafını ve yaklaşık tonajını gönderirseniz, pirinç ve bronz ayrımı üzerine ön görüşümüzü aynı iş günü iletiriz: teklif al.

Kaynaklar

• Matthey: CuSn8 (CW453K) teknik veri sayfası