Trafo ve Elektrik Motoru Hurdası: Sargı, Yağ ve Söküm

Trafo ve elektrik motoru hurdası, sargı teli, demir nüve, gövde ve bazen yalıtım yağından oluşan karma bir malzemedir. Değerini en çok sargının bakır mı alüminyum mu olduğu ve ekipmanın ne kadar temiz teslim edildiği belirler. Yağlı trafolar boşaltılmadan, sızdırılmadan teslim edilir; eski ekipmanda PCB şüphesi varsa analiz sonucu gelmeden kesme veya yağ boşaltma yapılmaz.

Bir trafo veya motorun içinde ne var?

Dışarıdan tek parça görünen bu ekipmanlar aslında birkaç farklı malzemenin birleşimidir:

Sargıdaki bakır en değerli kısımdır; ancak toplam ağırlık içinde payı ekipmanın tipine ve gücüne göre değişir. Bu yüzden trafo ve motorlar bakır hurdası gibi değil, kendi sınıflarında değerlendirilir. Güncel satırları trafo ve motor hurda fiyatları sayfasında görebilirsiniz.

Bakır sargı mı, alüminyum sargı mı?

Aynı boyuttaki iki motor veya trafodan biri bakır, diğeri alüminyum sargılı olabilir. Değer farkı büyük olduğu için bu ayrım ilk sorulan sorudur. Sahada şu kontroller yardımcı olur:

• Etiket ve plaka: Bazı üreticiler sargı malzemesini etikette belirtir. Trafo plakasında da çoğu zaman yazar.
• Görünüm: Klemens kutusunu veya bir kapağı açıp sargı başlarına bakın. Emaye altında kızıl renk bakırı, gümüşi renk alüminyumu gösterir. Emaye rengi tek başına yanıltıcı olabilir; tel ucunu hafifçe kazıyın.
• Ağırlık: Aynı güç ve gövdede alüminyum sargılı ekipman genellikle daha hafiftir.
• Kesim yüzeyi: Sökülmüş bir sargı ucunun kesitine bakmak en kesin sahadaki yöntemdir.

Sargıyı sökmenin değeri artırıp artırmayacağı ayrı bir hesaptır. Sökülen sargı teli vernik ve emaye kaplı olduğu için soyma bakır sınıfına girmez; bu ayrımı soyma bakır nasıl anlaşılır yazısında açıkladık. Bakır sınıflarının tamamı bakır hurdası çeşitleri sayfasında.

Yağlı trafolar ve PCB: mevzuat ne diyor?

Eski güç trafolarında ve kondansatörlerde yalıtım sıvısı olarak PCB (poliklorlu bifenil) kullanılmış olabilir. PCB kalıcı bir organik kirleticidir ve Türkiye’de Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir (Resmî Gazete, 27.12.2007, sayı 26739). Yönetmeliğin öne çıkan hükümleri şunlardır:

• 50 ppm eşiği: Ağırlıkça 50 ppm’den fazla PCB içeren karışımlar PCB sayılır.
• Envanter: 5 litre ve üzeri PCB içeren madde ve ekipmanın envantere kaydı ve bildirimi öngörülür.
• Etiketleme: PCB’li ekipman ve arındırılan ekipman yönetmelik eklerindeki etiketlerle işaretlenir.
• Arındırma ve bertaraf: İşlemler çevre lisanslı tesislerde yapılır. Yönetmelik, envanterdeki PCB’li ekipmanın 2025 yılı sonuna kadar arındırılmasını ve/veya bertaraf edilmesini öngörmüştür.
• Yasaklar: PCB’nin yeniden kullanılmak üzere geri kazanılması ve iç aksamı hasar görmüş PCB’li trafoların onarılması yasaktır.

Bu yazı hukuki görüş değildir. Elinizde etiketi okunmayan, üretim yılı eski veya geçmişi bilinmeyen yağlı trafo ya da kondansatör varsa, yükümlülüklerinizi çevre danışmanınızla teyit edin.

Yağlı trafoyu teslime hazırlarken

Yağlı trafoda yanlış adım hem çevreye hem işletmeye zarar verir. Bizim uyguladığımız yaklaşım şudur:

1. Ekipmanı açmayın, kesmeyin, yağını boşaltmayın. Yağın kendisi ayrı bir atıktır ve ayrı yönetilir.
2. Etiket ve plaka bilgisini fotoğraflayın. Üretici, yıl, güç ve yağ tipi bilgisi değerlendirmenin temelidir.
3. Varsa yağ analiz raporunu paylaşın. PCB içermediğini gösteren bir rapor süreci belirgin şekilde hızlandırır.
4. Sızıntı kontrolü yapın. Kazanda sızıntı varsa altına tava koyun ve bunu teklif talebinde belirtin.
5. PCB durumu belirsizse bekleyin. Analiz sonucu gelmeden kesme veya söküm işlemi yapmıyoruz; PCB’li ekipman ve yağın lisanslı tesislere yönlendirilmesi gerekir.

Kuru tip trafolarda yağ sorunu yoktur; ancak reçine dökümlü sargılar söküm ve ayrıştırmayı zorlaştırır. Bu da değerlendirmede dikkate alınır.

Elektrik motorlarında dikkat edilecekler

Motorlar trafolara göre daha basit görünür ama partiler genellikle çok karışıktır: küçük fan motorları, pompa motorları, redüktörlü motorlar, servo motorlar ve büyük endüstriyel motorlar bir arada gelir. Değerlendirmeyi kolaylaştırmak için:

• Boyuta göre ayırın. Küçük motorların bakır oranı ile büyük endüstriyel motorlarınki aynı değildir.
• Redüktör ve pompaları ayırın. Motora bağlı dişli kutusu veya pompa gövdesi farklı malzemedir ve çoğu zaman yağ içerir.
• Yağ ve su kalıntısını boşaltın. Redüktör yağını uygun şekilde boşaltıp ayrı atık olarak yönetin; motorların içi su dolu olmasın.
• Alüminyum gövdeli motorları belirtin. Gövde malzemesi de değeri etkiler.

Söküm sırasında iş güvenliği

Trafo ve motor sökümü, enerji kaynaklarıyla iç içe bir iştir. Fabrika veya tesis sökümünde sıralama genellikle şöyledir: enerjinin kesilmesi ve kilitlenmesi, kondansatörlerin deşarjı, kabloların sökülmesi, ekipmanın kaidesinden ayrılması ve uygun vinç ya da forkliftle kaldırılması. Ağır trafolarda kaldırma noktaları ve zemin taşıma kapasitesi önceden kontrol edilir.

Bu işler, sökümün planlandığı genel sürecin bir parçasıdır. Keşiften alan teslimine kadar adımları fabrika söküm süreci yazısında, hizmetin kapsamını fabrika sökümü sayfasında anlattık.

Jeneratör, kompanzasyon ve pano ekipmanı

Trafo ve motor sökümünde çoğu zaman yanlarında başka elektrik ekipmanı da çıkar. Bunları aynı yükte değil, kendi gruplarında tutmak gerekir:

• Jeneratörler: Alternatör sargısı bakır veya alüminyum olabilir; motor bloğu, yakıt tankı ve radyatör ayrı malzemelerdir. Yakıt, motor yağı ve soğutma sıvısının teslim öncesi boşaltılıp ayrı atık olarak yönetilmesi gerekir.
• Kompanzasyon kondansatörleri: Eski tip kondansatörler de PCB içerebilir. Etiketi okunmayan veya eski kondansatörleri kesmeyin, açmayın; trafo için geçerli olan yaklaşım bunlar için de geçerlidir.
• Pano ve şalt ekipmanı: Bakır baralar, kesiciler, kontaktörler ve kablolar ayrı sınıflardır. Bakır baralar genellikle temiz ve yüksek sınıftır; kalaylı veya gümüş kaplı baralar ayrı tutulur.
• Bobinli ekipman: Balast, şok bobini ve küçük kontrol trafoları kendi içinde ayrı bir grup oluşturur; bakır oranı büyük trafolara göre düşüktür.

Gaz yalıtımlı orta gerilim şalt ekipmanında SF6 gazı bulunabilir. Bu gaz da florlu sera gazı kapsamındadır ve sökümden önce yetkili kişilerce geri kazanılmalıdır.

Sık yapılan hatalar

• Yağlı trafoyu sahada kesmek: Yağ zemine yayılır, PCB riski varsa durum çok daha ağırlaşır.
• Sargıyı yakarak çıkarmak: Vernik ve yalıtımı yakmak zararlı duman üretir, mevzuata aykırıdır ve bakırı yanık sınıfına düşürür.
• Bakır ve alüminyum sargılı motorları karıştırmak: Parti en düşük sınıftan değerlendirilir; ayrı tutmak her iki tarafın işini kolaylaştırır.
• Redüktör yağını boşaltmadan teslim etmek: Yağ sızıntısı hem araçta hem kantarda sorun yaratır.
• Etiketleri kaybetmek: Söküm sırasında plakaların kopması, sonradan güç ve yıl bilgisine ulaşmayı zorlaştırır. Sökümden önce fotoğraflayın.

Teklif için hangi bilgiler gerekir?

Trafo ve motor partilerinde teklifi hızlandıran bilgiler:

• Ekipman tipi (yağlı trafo, kuru trafo, motor, jeneratör) ve yaklaşık adet
• Plaka ve etiket fotoğrafları, özellikle güç ve üretim yılı
• Sargının bakır mı alüminyum mu olduğu biliniyorsa bu bilgi
• Yağlı ekipmanda yağ analiz raporu veya PCB durumuna dair bilgi
• Ekipmanın bulunduğu yer, kaideye bağlı olup olmadığı ve erişim durumu

Fotoğraflı taleplere aynı iş günü içinde dönüş yapıyoruz. Teslimde her sınıfı ayrı tartıyor, kantar fişinde brüt, dara ve net ağırlığı gösteriyoruz; ödeme tartım sonrası aynı gün EFT ile ve faturalı yapılır. Alım sürecinin genel akışı hurda alımı sayfasında.

Tesisinizde devreden çıkan trafo ve motorların plaka fotoğraflarını ve yaklaşık tonajını teklif al formundan gönderin; yağlı ekipman varsa analiz durumunu da belirtin, söküm ve teslim planını buna göre birlikte yapalım.

Kaynaklar

• Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik (Lexpera, konsolide metin)
• 2872 sayılı Çevre Kanunu (mevzuat.gov.tr)