Vidya ve Karbür Uç Hurdası: HSS'den Ayırma ve Biriktirme

Vidya (karbür), tungsten karbür tanelerinin kobalt bağlayıcıyla preslenip sinterlenmesiyle üretilen sert metaldir; kesici uç, matkap, freze ve kalıp parçalarında kullanılır. HSS ise tungsten, molibden, krom ve vanadyum içeren bir takım çeliğidir. İkisini sahada ayırmanın en hızlı yolu ağırlıktır: aynı boyuttaki karbür parça HSS'ye göre neredeyse iki kat ağırdır. Kıvılcım ve mıknatıs testi bu ayrımı doğrular. Karbür yüksek değerli bir hurda olduğu için küçük partiler de değerlendirmeye alınır.

Vidya, karbür ve sert metal aynı şey mi?

Sahada "vidya" kelimesi, bir markanın adından genelleşerek sinter karbürün yerine kullanılır. Teknik adı sinter karbür (sementlenmiş karbür) veya sert metaldir. Yapısı basittir: çok sert tungsten karbür (WC) taneleri, onları bir arada tutan kobalt (Co) matrisi içinde bulunur. Kobalt oranı genellikle yüzde 5 ile 14 arasındadır; kesici uçlarda düşük, darbe alan kalıp parçalarında daha yüksek olur.

HSS (yüksek hız çeliği) ise demir esaslıdır. En yaygın kalitesi olan M2 (1.3343), yaklaşık yüzde 6 tungsten, yüzde 5 molibden, yüzde 4 krom ve yüzde 2 vanadyum içerir. İçinde tungsten olması onu değerli kılar, ama karbürle aynı sınıfta değerlendirilmez. Takım çeliklerinin kendi içindeki ayrımını takım çeliği hurdası ayrıştırma yazısında ayrıca anlattık.

Karbürü HSS'den ayıran 4 kontrol

1. Ağırlık

Tungsten karbürün yoğunluğu çeliğin neredeyse iki katıdır. Aynı boyutta iki matkabı avucunuza aldığınızda karbür olanı belirgin şekilde ağır gelir. Kesici uçlar küçük olduğu için tek tek hissetmek zordur; bir avuç ucu bir avuç HSS parçayla karşılaştırmak daha iyi sonuç verir.

2. Kıvılcım testi

Parçanın ucunu taşlama taşına hafifçe değdirin. HSS, demir esaslı olduğu için turuncu-kırmızı, belirgin kıvılcım demeti verir. Karbür ise çok az, kısa ve koyu kırmızı kıvılcım çıkarır ya da neredeyse hiç kıvılcım vermez. Bu test hızlıdır ama koruyucu gözlük ve eldivenle, sabit bir taş tezgâhında yapılmalıdır.

3. Mıknatıs testi

HSS mıknatısa güçlü yapışır. Karbür, kobalt bağlayıcı nedeniyle mıknatısa zayıf bir tepki verebilir, ama HSS gibi güçlü tutunmaz. Mıknatısa "hafif" yapışan ağır bir parça büyük olasılıkla karbürdür.

4. Kırılma ve yüzey

Karbür sert ve kırılgandır; kırılan bir karbür matkabın kesiti ince taneli, mat gri görünür. HSS kırıldığında daha parlak, çelik görünümlü bir kesit verir ve kolay kırılmaz, eğilir.

Kaplamalı uçlar ve karıştırılan malzemeler

Kesici uçların çoğu altın sarısı, mor, gri veya siyah renkli ince bir kaplama taşır. Bu kaplama birkaç mikron kalınlığındadır ve parçanın karbür olduğu gerçeğini değiştirmez; kaplamalı uçları karbür yüküne koyabilirsiniz.

Karbür kutusuna karışmaması gereken malzemeler ise şunlardır:

• Sermet ve seramik uçlar: Görünüşleri karbüre benzese de bileşimleri farklıdır, ayrı tutulmalıdır.
• CBN ve elmas (PCD) uçlar: Genellikle karbür bir gövdeye lehimlenmiş küçük bir kesici kısım taşır. Ayrı değerlendirilir.
• Lehimli kalemler: Çelik sapın ucuna lehimlenmiş karbür plakalı torna kalemleri ve testere bıçakları. Sap çelik olduğu için tüm parça saf karbür sayılmaz; ayrı kutuda biriktirilmelidir.
• Uç tutucular ve vidalar: Çeliktir; uçları tutucudan sökerek biriktirin.

Taşlama çamuru ve toz

Karbür takım bileme yapılan atölyelerde taşlama tezgâhının altında karbür tozu içeren bir çamur birikir. Bu çamur da değerli metal içerir, ama içinde soğutma sıvısı, aşındırıcı taş parçaları ve su bulunduğu için katı karbür hurdasından tamamen ayrı değerlendirilir. Çamuru kapalı, sızdırmaz kaplarda, kuru parçalarla karıştırmadan tutun ve bileme yapılan malzemeyi (karbür veya HSS) etikete yazın.

Karbür nasıl geri kazanılır?

Karbür hurdası değerini, içindeki tungsten ve kobaltın yeniden kullanılabilmesinden alır. Geri kazanım yöntemleri genel olarak üç grupta toplanır: hurdanın aynı bileşimde toza dönüştürüldüğü doğrudan yöntemler (çinko işlemi gibi), tungstenin kimyasal yolla ara ürüne çevrildiği dolaylı yöntemler ve yalnızca bağlayıcının çözüldüğü yarı dolaylı yöntemler. Doğrudan yöntemler temiz, ayrıştırılmış hurda ister. Bu yüzden karbüre karışan HSS, sermet veya çelik parçalar hurdanın değerlendirmesini doğrudan etkiler.

CNC atölyesinde biriktirme düzeni

Karbür hurdası küçük hacimde birikir; bir atölyede aylarca toplanan uçlar birkaç kovayı geçmeyebilir. Doğru düzen şöyle kurulabilir:

1. Her tezgâhın yanına "karbür uç" yazan küçük, kapaklı bir kutu koyun.
2. Operatörlere ucu tutucudan söküp yalnızca ucu kutuya atmalarını söyleyin.
3. Kırık karbür matkap ve frezeleri ayrı bir kutuda toplayın.
4. HSS matkap, kılavuz ve frezeler için ayrı bir kutu kullanın.
5. Lehimli kalemleri ve testere bıçaklarını üçüncü bir kutuda biriktirin.
6. Kutuları haftada bir merkezi bir kapta birleştirin ve kaba bir mıknatısla kontrol edin.
7. Taşlama çamurunu kuru hurdadan tamamen ayrı tutun.

Bu düzen sayesinde uçlar yağlı talaş konteynerine ve çelik hurdaya karışıp kaybolmaz. Karbür ucu talaş içinde bulmak neredeyse imkânsızdır.

Değeri düşüren durumlar

Karbür hurdasının değerlendirmesini olumsuz etkileyen durumların çoğu, atölye içinde kolayca önlenebilir:

• HSS karışması: En sık görülen sorundur. Bir kova karbür ucun içine atılan birkaç HSS matkap, partinin yeniden ayrıştırılmasını gerektirir.
• Yağ ve talaş: Uçlar talaş haznesinden toplanmışsa üzerlerinde yağ ve ince çelik talaşı kalır. Kuru, temiz uçlar daha net değerlendirilir.
• Lehimli parçaların karışması: Çelik saplı lehimli kalemler, saf karbür kutusunda ağırlığı artırır ama karbür içeriğini düşürür.
• Sermet ve seramik uçlar: Görünüş benzerliği nedeniyle karbürle birlikte atılır; analizde ayrı çıkar.
• Etiketsiz karışık kutular: Hangi kutunun neyi içerdiği bilinmediğinde her kutunun ayrı kontrol edilmesi gerekir.

Kırık, aşınmış veya ucu körelmiş olması karbürün değerini düşürmez. Değer, malzemenin kendisinden gelir; ucun kesme kabiliyeti hurda tarafında önemli değildir. Bu yüzden "çok küçük" veya "çok kırık" diye uçları çöpe atmayın.

Yeniden bileme mi, hurda mı?

Karbür matkap ve frezeler belli sayıda yeniden bilenebilir. Bileme ekonomik olduğu sürece takımı yeniden kullanmak çoğu zaman hurdaya ayırmaktan daha mantıklıdır. Takım çapı tolerans dışına çıktığında veya kesici kenar bilenemeyecek kadar hasar gördüğünde ise hurda kutusuna geçmelidir. Kesici uçlarda (değiştirilebilir plaketlerde) bileme genellikle yapılmaz; tüm köşeleri kullanılmış uç doğrudan hurdadır.

Kalıp sektöründe ise karbür, kesici takımdan çok aşınma parçası olarak karşınıza çıkar: tel çekme kalıpları, zımbalar, presleme kalıbı iç parçaları ve aşınma plakaları. Bu parçalar genellikle daha büyük ve daha ağırdır, kobalt oranları da kesici uçlardan yüksek olabilir. Kesici uçlarla aynı kutuya koymak yerine ayrı biriktirmeniz, değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Küçük partiler ve teslim

Genel kuralımız tonajlı alımdır, ama karbür, vidya ve tungsten gibi yüksek değerli hurdalarda bu kural geçerli değildir: küçük partileri de değerlendiriyoruz. Her sınıf ayrı tartılır, kantar fişinde brüt, dara ve net olarak görünür; şüpheli parçalarda gerektiğinde XRF analiziyle bileşimi kontrol ediyoruz. Tartım sonrası ödemeyi aynı gün EFT ile, faturalı olarak yapıyoruz.

Karbür ve tungsten değerlendirme satırlarını elmas, karbür ve tungsten hurda fiyatları sayfasında, HSS ve diğer takım çeliklerini ise takım çeliği hurda fiyatları sayfasında bulabilirsiniz. Birden fazla tesisi veya düzenli takım hurdası çıkışı olan işletmeler için kurumsal hurda yönetimi modelimiz, biriktirme ve teslim takvimini tek planda toplar. Tek seferlik satışlar için hurda alımı sayfasına bakabilirsiniz.

Kutudaki uçların bir fotoğrafını ve yaklaşık ağırlığını iletmeniz ön değerlendirme için yeterlidir; küçük bir parti olsa bile teklif al formundan gönderebilirsiniz.

Kaynaklar

• 911 Metallurgist: Recycling tungsten carbide