Kullanılmış Makine mi, Hurda mı? Kayıttan Düşme ve KDV

Bir makine aynen veya onarılarak asıl amacına uygun kullanılabiliyorsa ikinci el maldır; satışı genel hükümlere göre KDV'li yapılır. Makine artık kullanılamayacak hale geldiyse ve alıcı onu metal olarak değerlendirecekse hurda olarak satılabilir; bu durumda teslim, KDV Kanunu'nun 17/4-g bendindeki hurda ve atık istisnası kapsamında değerlendirilebilir. Muhasebe tarafında ise satılan veya hurdaya ayrılan makine, kayıtlı değeriyle sabit kıymetlerden düşülür ve satış bedeliyle arasındaki fark kâr veya zarar olarak işlenir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve mali danışmanlık yerine geçmez. Kendi durumunuz için mutlaka mali müşavirinizle teyit edin.

Neden bu ayrım önemli?

Fabrika sökümü, hat yenileme veya tesis taşıma sırasında eski makineler için üç yol vardır: başka bir tesise taşımak, ikinci el olarak satmak veya hurdaya ayırmak. Bu karar hem gelir tarafını hem de faturalama ve muhasebe kaydını değiştirir. İkinci el olarak satılabilecek bir makineyi hurda diye faturalamak vergi açısından risk oluşturur; gerçekten hurda olan bir makineyi ikinci el gibi göstermek ise alıcı ve satıcı için gereksiz yükümlülük doğurur.

Mevzuattaki ölçüt: "kullanılabilir mi?"

KDV Kanunu md. 17/4-g, metal, plastik, lastik, kauçuk, kâğıt, cam hurda ve atıkları ile konfeksiyon kırpıntılarının teslimini KDV'den istisna eder. Uygulamayı düzenleyen KDV Genel Uygulama Tebliği, hurdayı kabaca aynen veya onarılarak üretim amaçlarına uygun olarak kullanılamayacak haldeki malzeme olarak tanımlar. Tebliğin yaklaşımına göre onarılarak aynı amaçla yeniden kullanılabilecek kullanılmış mallar hurda sayılmaz.

Bu ölçütü bir makineye uyguladığınızda üç soru sorulur:

1. Makine bugün çalışıyor mu, ya da makul bir onarımla çalışır hale gelir mi?
2. Alıcı makineyi çalıştırmak için mi alıyor, yoksa parçalayıp metal olarak mı değerlendirecek?
3. Satış belgelerinde ve iç kayıtlarda makinenin durumu nasıl tanımlanmış?

İlk iki soruya "hayır, kullanılamaz" ve "metal olarak değerlendirilecek" yanıtı veriliyorsa makine hurda niteliğindedir. Aksi durumda ikinci el satış söz konusudur. İstisnanın hangi teslimlere uygulanacağını, vazgeçme ve tevkifat konularını hurda satışında belgeler rehberinde ayrıntılı anlattık; burada tekrar etmiyoruz.

Uygulamadaki tipik durumlar

Tabloda belirsiz kalan durumlar olabilir: örneğin bir parçası ikinci el satılan, kalanı hurdaya giden bir hat. Bu tür karma durumlarda kalemleri faturada ayrı satırlarda ve doğru nitelikle göstermek gerekir. Kesin değerlendirmeyi mali müşavirinize bırakın.

Muhasebe tarafı: kayıttan düşme

Makine bir sabit kıymet olduğu için satış veya hurdaya ayırma, muhasebede şu sonucu doğurur:

• Satış halinde: Vergi Usul Kanunu md. 328'e göre amortismana tabi bir kıymet satıldığında, satış bedeli ile kıymetin kayıtlı değeri (ayrılmış amortismanlar düşüldükten sonra kalan tutar) arasındaki fark kâr veya zarar hesabına geçirilir. Aynı madde, belirli koşullarda bu kârın yenileme fonunda tutulabilmesine de imkân tanır.
• Hurdaya ayırma halinde: Makine kullanım dışı bırakılır ve kayıtlardan çıkarılır. Hurda olarak elde edilen satış bedeli de aynı mantıkla kayıtlı değerle karşılaştırılır.

Kayıttan düşmenin zamanı, kalan amortismanın nasıl ele alınacağı ve istisnalı teslim nedeniyle önceden indirilen KDV'nin durumu, işletmenin defter tutma usulüne ve somut olaya göre değişir. Bu noktalarda genel bir kural yazmak yanıltıcı olur; işlemi yapmadan önce mali müşavirinizle konuşun.

Karar vermeden önce sorulacak teknik sorular

Bir makinenin ikinci el mi hurda mı olacağına yalnızca muhasebe değil, teknik ekip de karar verir. Pratikte şu sorular yol gösterir:

• Yedek parça bulunuyor mu? Üreticisi kapanmış, parçası piyasada olmayan bir makine çalışıyor görünse de kısa sürede kullanılamaz hale gelebilir.
• Güvenlik donanımı yeterli mi? Koruyucuları eksik veya güncel iş güvenliği beklentilerini karşılamayan bir makinenin yeniden kullanıma alınması, alıcı için ciddi bir yatırım gerektirebilir.
• Söküm ve taşıma maliyeti ne? Büyük bir presi bütün olarak sökmek, taşımak ve yeniden kurmak, ikinci el değerini aşabilir.
• Alıcı var mı? Belirli bir sektöre özel makinelerde ikinci el alıcı bulmak zaman alır; bu süre boyunca alanın boş kalmaması bir maliyettir.

Bu soruların yanıtları teknik bir değerlendirme olarak yazıya geçirilirse, aynı zamanda hurdaya ayırma kararının gerekçesini de oluşturur. Kararın bakım, üretim ve muhasebe ekiplerinin birlikte katıldığı kısa bir toplantıda verilmesi, sonradan “bu makine aslında satılabilirdi” tartışmasının önüne geçer.

Hurdaya ayırma için iç belge düzeni

Mevzuatın her ayrıntısı bir yana, uygulamada şu belgelerin hazır olması hem iç denetimde hem de olası bir sorgulamada işinizi kolaylaştırır:

1. Envanter listesi: Makinenin demirbaş numarası, adı, seri numarası ve konumu.
2. Durum tespiti: Neden kullanılamadığını anlatan kısa teknik açıklama; bakım ekibinin veya teknik müdürün görüşü.
3. Fotoğraflar: Söküm öncesi ve sırasında makinenin durumunu gösteren görüntüler.
4. İç onay: Hurdaya ayırma kararının yetkili kişi veya komisyonca onaylandığı tutanak.
5. Satış belgeleri: Fatura, sevk irsaliyesi ve sınıf bazında kantar fişi.

Bu dosya, makinenin neden ikinci el değil hurda olarak satıldığını belgeler. Kantar fişindeki alanların nasıl okunacağını ayrı bir yazıda anlattık.

Söküm projesinde karar ne zaman verilir?

İkinci el ile hurda kararı sökümden önce verilmelidir. Çünkü ikinci el satılacak bir makine dikkatli demontaj, bağlantıların korunması ve uygun taşıma ister; hurdaya gidecek bir makine ise sahada kesilerek parçalanabilir. Karar sökümden sonraya kalırsa, kesilmiş bir makinenin ikinci el değeri kalmaz. Keşif ve envanter aşamasını fabrika söküm süreci yazısında adım adım anlattık.

Hurda olarak ayrılan makinelerden çıkan motor ve trafolar ayrı bir sınıf olarak değerlendirilir; bu kalemlerin nasıl ayrıldığını trafo ve motor hurdası yazısında, güncel aralıklarını trafo ve motor hurda fiyatları sayfasında bulabilirsiniz.

Söküm sonrası faturalama: satır ayrımı

Bir sökümde aynı alıcıya hem ikinci el makine hem de hurda satılıyorsa, bu iki tür teslim aynı faturada tek satırda gösterilmez. İkinci el makineler kendi tanımı ve seri numarasıyla ayrı satırda, hurda ise malzeme sınıfına göre ayrı satırlarda yer alır. Böylece hangi kalemin istisna kapsamında değerlendirildiği, hangisinin genel hükümlere tabi olduğu fatura üzerinde açıkça görünür.

Hurda satırlarında "hurda makine" gibi genel bir ifade yerine, tartımdaki sınıfla aynı adı kullanmak mutabakatı kolaylaştırır: dökme demir, ağır çelik, motor, kablo gibi. Kantar fişi numarasının fatura açıklamasına yazılması da sonradan yapılacak kontrolü hızlandırır. Faturalama ayrıntısı işletmeden işletmeye değiştiği için son kontrolü mali müşavirinizle yapın.

Bizim yaklaşımımız

Biz yalnızca işletmelerden alım yapıyoruz ve hurda olarak satılacak kalemleri alıyoruz. Söküm projelerinde sahayı birlikte gezer, hurdaya ayrılacak kalemleri sizin kararınıza göre ayırırız; her malzeme sınıfını ayrı tartar, kantar fişi düzenler, gerektiğinde XRF analiz yaparız. Ödeme tartımdan sonra aynı gün EFT ile, faturalı yapılır. Söküm hizmetinin kapsamı fabrika sökümü, tek seferlik alım ise hurda alımı sayfasında.

Hurdaya ayırmayı düşündüğünüz makinelerin fotoğraflarını ve yaklaşık ağırlığını teklif al sayfasından paylaşırsanız, hangi kalemlerin hurda olarak değerlendirilebileceğini aynı iş günü içinde konuşabiliriz.

Kaynaklar

• 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu (mevzuat.gov.tr)
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu (mevzuat.gov.tr)